ادامه ی درس سیزدهم

) /// چه خوش روزی بود: چه روز خوب وزیبایی است //معنی بیت: روز جدایی از یار اگر با بی وفایی همراه نباشد، روز خوشی خواهد بود.                                                                                        2)//فرقت: جدایی // معنی بیت: اگر چه جدایی و دوری از یار تلخ و دشوار است/ امّا امید دیدن یار در آن شیرین و دلپذیر است.                                                                                                                           3) بازدیدن: دوباره دیدن// معنی بیت:  تحمّل غم و اندوه تنهایی خوب است/ اگر امید دیدار دوباره ی یار وجود داشته باشد.                                                                                                                      4)// تیمار: غم واندوه// دیدار: چهره//معنی بیت:   اگر صد سال (زمان بسیار طولانی) غم و اندوه بخورم، چیز زیادی نیست/ وقتی که یک روز چهره ی دوست را ببینم.

) /// چه خوش روزی بود: چه روز خوب وزیبایی است //معنی بیت: روز جدایی از یار اگر با بی وفایی همراه نباشد، روز خوشی خواهد بود.                                                                                        2)//فرقت: جدایی // معنی بیت: اگر چه جدایی و دوری از یار تلخ و دشوار است/ امّا امید دیدن یار در آن شیرین و دلپذیر است.                                                                                                                           3) بازدیدن: دوباره دیدن// معنی بیت:  تحمّل غم و اندوه تنهایی خوب است/ اگر امید دیدار دوباره ی یار وجود داشته باشد.                                                                                                                      4)// تیمار: غم واندوه// دیدار: چهره//معنی بیت:   اگر صد سال (زمان بسیار طولانی) غم و اندوه بخورم، چیز زیادی نیست/ وقتی که یک روز چهره ی دوست را ببینم.

5)//نوش: شیرین وگوارا،ودراین جایعنی شادی وخوشی //بیت اغراق هم دارد// معنی بیت: اگر فقط یک روز را با معشوق به خوشی سپری کنی/ غم و اندوه صد ساله و طولانی خود را فراموش خواهی کرد.

6)//باغبان وگلستان: مراعاتالنظیر هستند// معنی بیت: ای دل، تو از باغبان کمتر نیستی/ و عشق تو به معشوق نیز کمتر از عشق باغبان به گلستان نیست.

7)//چه مایه : چه قدر// معنی بیت:  آیا نمی بینی وقتی باغبان گلی می کارد/ چقدر غم و غصّه می خورد تا گل را پرورش دهد؟

8) /پیراید : شاخ وبرگ زایدرااز بین می برد//معنی بیت:  او روز و شب بی خواب و خوراک است و آرام و قرار ندارد/ گاهی گل را پیرایش می کند وچیز های زاید راازآن پاک می کندو گاهی به آن آب می دهد.

9) //رمیده: دورشده //خلیده: مجروح شده // معنی بیت: گاهی به خاطر آن گل بی خواب می شود/ و گاهی نیز از خار آن گل دستش زخمی می گردد.

10)//معنی بیت:  او به این امید، آن همه غم و رنج می بیند/ که سرانجام روزی این گل به بار بنشیند و گل های آن شکفته شود.

11)//طرب: شادی//بانگ: نغمه// آیا نمی بینی کسی که بلبلی دارد/ که از آواز آن دل انسان شادی و نشاط می یابد،

12) //عود: درختی که چوبش خوش بوست// ساج: درختی باچوب مرغوب // معنی بیت: شب و روز (پیوسته) به آن بلبل آب و دانه می دهد/ و از چـوب های خوشبو و مرغـوب برایش آشیانه می سازد.

13)//بدو: به او// کَش:شاداب وخوش // معنی بیت:  همیشه به وجود آن بلبل شاد و خوش و خرّم است/ به امید آن که آواز خوشی برای او بخواند.

14)// بر آید: طلوع کند//وصل: رسیدن،نایل شدن// برآمدن ماه وخورشید: کنایه از پابرجابودن جهان هستی//معنی بیت:  همیشه تا زمانی که ماه و خورشید طلوع می کند ( تا جهان به هستی خود ادامه می دهد)/ من به وصال یار خویش امیدوار هستم.                                                                                                 15)//درخت مهربانی:  اضافه ی تشبیهی ،درخت مهرومحبت که به سروبوستانی تشبیه شده است // معنی بیت:  در دل من، درخت عشق و مهربانی/ به سرو بوستان شباهت دارد.

16)// شاخ،خشک،برگ وزرد:تناسب دارند//معنی بیت:  نه شاخه ی آن به هنگام سرما خشک می گردد/ و نه برگ آن به هنگام گرما زرد می شود.

17)//نغز: دلکش// آبدار:باطراوت// پنداری: خیال می کنی// معنی بیت:  بلکه همیشه سرسبز و نیکو و باطراوت است/ به گونه ای که انگار هر روز آن بهاری است.

18)//تورادردل: "را" نشانه ی فکّ اضافه یعنی دردل تو// درخت مهربانی : اضافه ی تشبیهی وتشبیه مهربانی به گلزارخزان دیده// معنی بیت: در دل تو، درخت عشق و مهربانی/ به گلزار پاییزی شباهت دارد.

19)//خاروبار: جناس ناقص اختلافی //گل وبرگ،باروخار: تناسب دارند// گل وبرگش برفته ،خارمانده: کنایه از بی احساس وبی عاطفه شدن//معنی بیت:   که برهنه و بی برگ و بار مانده/ و گل و برگ هایش از بین رفته و فقط خار آن باقی مانده است.

20)//هوای ابروباران: ابری که هوا راتیره می داردولی نمی بارد//بهار؛هوا،باران وابر:تناسب دارند//آرایه ی تشبیه واغراق دربیت وجود دارد//معنی بیت:   من همانند شاخه ای تشنه در فصل بهار هستم/ و تو نیز همانند هوای ابری و بارانی هستی که من برای زنده ماندن به تو نیازمندم.

21) //نگارین: استعاره ازمعشوق وزیبا روی// جان شیرین: آرایه ی حسّ آمیزی دارد// معنی بیت: ای معشوق، هیچ گاه از تو قطع امید نمی کنم/ تا جان شیرین از من جدا نشود ( زندگی من به امید وصال تو وابسته است و اگر قطع امید کنم، می میرم).

22) //حرف "را " در مرا ازدل فکّ اضافه است = ازدل من // صبرازدل راندن: کنایه ازبی صبروقرارشدن // معنی بیت: از زمانی که عشق، صبر را از دل من بیرون رانده و مرا بی آرام و شکیب کرده است/ جان من به امید وصال تو باقی مانده است.

23)// آب زدن : کنایه ازتسکین وآرامش // معنی بیت: جان من به یکباره در تب و تاب و حرارت آتش جدایی نخواهد سوخت/ زیرا امید وصال تو مایه ی آرامش و تسکین تب و تاب جانم است.

24)// امیدم: امید وصال معشوق //  معنی بیت: وای بر جانم اگر امیدی برای من باقی نماند و ناامید شوم/ زیرا حتّی یک لحظه نیز بدون امید زنده نخواهم ماند.

آفتاب وفا                                                                                                                              خاقانی یکی از شاعران کلاسیک ایران است که بعضی از آثارش بازتاب صادقانهٔ زندگی واقعی او است. بعضی از قطعات و قصیده‌های خاقانی بازگو کنندهٔ رخدادها و اتفاقات واقعی زندگی شاعر هستند. از همین‌رو، با وجود این‌که سبک شعر خاقانی تصنع است (بطور کلی در قصیده تصنع «طبیعی» است!) بازهم خوانندهٔ آشنا با اشعار خاقانی بدون شک با بسیاری از خصوصیات زندگی شاعر، ویژگی‌های اخلاقی، احساسات واقعی و بطورکلی با شاعر از دیدگاه روانشناسی و جامعه‌شناسی زمان وی آگاه می‌گردد.همچنین دیوان خاقانی یکی از پیچیده‌ترین دیوان‌هاست و به همین سبب از منظر مقام سخنوری و توانایی، در بین عامه مردم از توجه کمتری برخوردار است. چون هم فهم درست و لذت بردن از اشعارش نیاز به سطح بسیار بالایی از چیرگی به زبان پارسی و دیگر دانش‌ها مانند: پزشکی کهن ایرانی که بیشتر بر مبنای گیاه‌شناسی و دارو‌شناسی بود، نجوم، تاریخ، قرآن‌شناسی و حدیث‌شناسی دارد؛ و هم اینکه خواننده باید با شعر پارسی از دیدگاه فنی و به اصطلاح «صنعت شعر»، به حد کافی مطلع باشد تا بتواند به اشعار پرمغز خاقانی بدرستی پی‌ببرد.آثار خاقانی قصاید خاقانی به نسبت در مرتبه‌ای بالا قرار دارد. از او قطعات بسیار خوبی نیز دردست است اما غزلیاتش در سطح قصاید او نیستند. شعر خاقانی سبکی دیریاب و بغرنج دارد و بیشتر، نظمی‌ است هنرمندانه با گرایش‌های سخنوری و دقایق لفظی. از آثار خاقانی که در دست است یکی دیوان اشعار اوست و دیگری مثنوی تحفةالعراقین. علاوه برآن، می‌توان به منشأت خاقانی و مثنوی کوتاه ختم‌الغرایب نیز اشاره کرد.منبع:ختم الغرایب، به کوشش ایرج افشار ، انتشارات میراث مکتوب، 1385.                                                                                          توضیحات:                                                                                                                              1)//صبح دم : درادبیات ما صبح دم وبادصبا نماد پیام رسانی هستند.// آفتاب وفا: استعاره ازمعشوق وفادار//  معنی بیت: ای صبح دم، ببین که تو را به کجا می فرستم/ تو را به عنوان پیک نزد معشوق می فرستم.                                                                                                              2)//سربه مُهرنامه : نامه ی سربسته ومُهروموم شده،کنایه از رازعشق// مُهرومِهرَبان : جناس شبه اشتقاق//                           « وآن نوعی ازجناس است که شباهت دوکلمه چنان است که به نظر می آیدازیک ریشه مشتقّ شده اند.» مانند : یکی گفت باصوفی درصفا ( صوفی وصفا شبه اشتقاق ) یا: که حریفان زمُل ومن زتأمّل مستم» مُل وتأمّل شبه اشتقاق « معنی بیت: این نامه ی سربسته و مهر و موم شده را که حاوی اسرار عشق است، به آن یار مهربان برسان/ و به کسی اطّلاع نده که تو را کجا می فرستم.                                                                                                                           3)//تشبیه صبح دم به پرتوصفا// بارگاه انس: استعاره ازسرای محبوب یا سرزمین عشق ازلی//  تو پرتو صفا و نور خلوصی از سرای معشوق هستی/ و من تو را به سوی همان بارگاه (سرای معشوق) روانه میکنم.                                                                                                                                                   4  )//بادصبا: بادسحرگاهی که ازسمت شرق می وزد ونمادپیام رسانی است// به رغم: برخلاف میل ،رغم درلغت به معنی مالیدن بینی کسی برخاک// دروغ زن: دروغ گو//  ای صبح دم، باد صبا دروغگو است و تو صادق و راستگو هستی/ و من بر خلاف میل باد صبا تو را به سرای معشوق می فرستم.                                                                                                                                              5)زره زن: زره بساز// پیک بسته قبا: پیک مخصوص وآماده// معنی بیت:  از ابر سحرگاهی زرهی برای قبای زرّین خود فراهم کن/ زیرا تو را هماننـد پیک بسته قبا (آماده و مهیّا) می فرستم.                                                                                                                                                      6 )//گره گشا: کسی که گره مشکل را بازمی کند. استعاره ازمعشوق//گره زده است: غلبه کرده است //معنی بیت:  هوا و هوس خود را بـه رشته ی جان گـره زده است/ ای صبح دم، تو را به نزد گـره گشای عشق (خـدا) می فرستم که مرا از بند هوا و هوس برهاند.                                                                                                                  7)//گذشتنی است: درحال گذر// ورنه: واگرنه// جان انسان یک لحظه هم درنگ نمی کند، بلکه می گذرد/ و به همین سبب تو را با این شتاب به سوی معشوق می فرستم.                                                                                                                                          8)//دردودوا: تضّاد // یک یک نگر: خوب توجه کن// بیت دارای آرایه ی تخلص شاعری است//               معنی بیت:  به یکایک این دردهایی که در دل خاقانی وجود دارد، نگاه کن زیرا تو را برای تهیّه ی داروی این دردها به نزد معشوق می فرستم.                                                                                                                               

درس سیزدهم ص 112

1- رامین                                                                                                                                     2- امید رسیدن به محبوب ، زندگی بخش است.

3- زیرا در این شعر از مفاهیمی چون : احساسات و عواطف ، عشق، وفا، امیدو سخن به میان آمده است.

4- راز محرمانه و نهانی عاشق.

5- به دلیل صفا و صداقت در پیام رسانی.

6- با بیت اول شعر خاقانی. با این توضیحات : الف) در بیت حافظ«صبا» به هدهد تشبیه شده است ودر بیت خاقانی این مورد نیست.ب) در بیت حافظ«سبا» استعاره از جایگاه معشوق است.و در بیت خاقانی«آفتاب وفا» استعاره از خود معشوق است.پ) در بیت حافظ ابتدا خبر و سپس تآكید آمده ولی در بیت خاقانی ابتدا تآكید و سپس خبر آمده است . ت) در بیت حافظ آرایه های :تشبیه، استعاره ، تلمیح و تشخیص وجود دارد. و در بیت خاقانی تشبیه و استعاره وجود دارد. و دیگر اینكه در هر دو بیت مقصد مقدس است و پیام اهمیت دارد . و از نظر اصالت مضمون این موضوع ابتدا در شعر خاقانی مطرح شده و سپس حافظ آن را به شكلی دیگر بیان كرده است.