درس چهاردهم

درس چهاردهم                                                                                                                                     

پروانه ی بی پروا                                        

َزهد وزندگی وی فریدالدّین ابوحامِد محمّد عطّار نِیشابوری یکی از عارفان و همچنین یکی از شاعران بلندنام ادبیّات فارسی‌ در اواخر سدهٔ ششم و اوایل سدهٔ هفتم است. او در سال ۵۴۰ هجری مطابق با ۱۱۴۶ میلادی در نیشابور کنونی زاده‌شد. [۱]نام او «محمّد»، لقبش «فرید الدّین» و کنیه‌اش «ابوحامد» بود و در شعرهایش بیشتر عطّار و گاهی نیز فرید تخلص کرده‌است. نام پدر عطّار ابراهیم (با کنیهٔ ابوبکر) و نام مادرش رابعه بود.او که داروسازی و عرفان را از شیخ مجدالدّین بغدادی فرا گرفته‌بود، به شغل عطاری و درمان بیماران می‌پرداخت.

                                                                                                                                                                    تندیس پروفسور هلموت ریتر، شرق‌شناس و عطارشناسِ آلمانی در کنار آرامگاه عطار نیشابوری که به سفارش انجمن دوستداران گوته و حافظ ساخته‌شده است.آرامگاه شیخ فریدالدین عطار نیشابوری در محله باستانی شادیاخ نیشابور.درباره ی پشت پازدن عطار به اموال دنیوی و گوشه گیری و تقوی را پیش گرفتن وی حکایات زیادی گفته شده‌است. مشهور ترین این روایات، آنست که عطار در محل کسب خود مشغول به کار خود بود که درویشی از آنجا گذر کرد. درویش حاجت خود را با عطار در میان گذاشت، اما عطار همچنان به کار خود می‌پرداخت و درویش را نادیده گرفت. دل درویش از این اتفاق چرکین شد و خطاب به عطار گفت: تو که تا این حد به زندگی دنیوی وابسته‌ای چگونه می‌خواهی روزی جان بدهی؟ عطار به درویش گفت : مگر تو چگونه جان خواهی داد ؟ درویش در همان حال کاسه چوبین خود را زیر سر نهاد و جان به جان آفرین تسلیم کرد. این اتفاق اثری ژرف بر او نهاد که عطار دگرگون شد شغل خود را رها کرد و راه حق را پیش گرفت. چیزی که معلوم است این است که عطار پس از این قضیه مرید شیخ رکن الدین اکاف نیشابوری می‌گردد و تا پایان عمر (حدود ۷۰ سال) با بسیاری از عارفان زمان خویش هم‌صحبت گشته و به گردآوری حکایات صوفیه و اهل سلوک پرداخته‌است. و بنا بر روایتی وی بیش از ۱۸۰ اثر مختلف به جای گذاشته که حدود ۴۰ عدد از آنان به شعر و مابقی نثر است. عطار در سال ۶۱۸ یا ۶۱۹ و یا ۶۲۶ در حملهٔ مغولان، به شهادت رسید.نام برخی از آثار به جا مانده از عطار بدین شرح است[۲]:سروده‌های مثنوی:اسرارنامه// اشترنامه // الهی‌نامه //بلبل‌نامه//  بیان ارشاد (مفتاح‌الاراده)//  بی‌سرنامه// جواهرنامه// جوهرالذات//حیدرنامه// خسرونامه// دیوان قصاید// و غزلیات// سی‌فصل// شرح‌القلب //گل و هرمز لسان‌الغیب//  مختارنامه// مصیبت‌نامه// مظهرالعجایب// منطق‌الطیر// نزهت‌الاحباب //هیلاج‌نامه// وصلت‌نامه// ولدنامه ///// آثارنثر: ///// اخوان‌الصفا// تذکرة‌الاولیا //                                                                                                                                //منابع کتاب منطق‌الطّیر اثر عطار با تصحیح و مقدمهٔ احمد خوشنویس و میرزا محمد حسین خان ذکاالملک.                                                                                                      1.منطق الطیر ناشر: انتشارات عماد                                                                                                              2.. عطار نیشابوری، فریدالدین، پندنامه، بی‌سرنامه، بلبل‌نامه، به تصحیح و مقدمه احمد خوشنویس (عماد)، تهران: انتشارات سنائی، چاپ سوم، ۱۳۷۶. ص۲۵.،                                 ((((((((((((((((((((((((((((((((((توضیحات درس :   ]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]]                                                                                                                         1 )//مضیف: اسم مکان،مهمان خانه //آمدند: شدند//آرایه ها: پروانه: نمادعاشق //شمع :نمادمعشوق // شب ،پروانه،شمع وجمع : تناسب //شمع وجمع : جناس ناقص اختلافی// پروانه : تشخیص دارد   // معنی بیت: شبی پروانه ها جمع شدند/ و در مجلس مهمانی ای خواهان شمع شدند.                                                       2)//جمله:همگی//کاو:مخفّف که او//مطلوب:استعاره ازمعشوق//معنی بیت: همه می گفتند: یکی از ما باید برود/ و خبری از معشوق (شمع) بیاورد                                          .                                                                        3) //گذشت ازنور در: ازنوردرگذشت،عبورکرد درگذشت  فعل پیشوندی است//آرایه ها پروانه ،نوروشمع: تناسب دارند//نور ودور:جناس ناقص اختلافی// معنی بیت:  یکی از پروانه ها تا قصری دور رفت/ و در فضای آن قصر نوری از شمع (نشانی از معشوق) را یافت.                                                                                                                                                  4)//دفترخودبازکرد: کنایه ازبه شرح آنچه دیده بود پرداخت// معنی بیت:  برگشت و به شرح آن چه دیده بود، پرداخت/ و به اندازه ی درک و فهم خود شمع را توصیف کرد.                                                                                                                                      5)//ناقد: سخن شناس ،نقدکننده ی سخن//مجمع: مجلس//مهی: بزرگی// معنی بیت:  سخن شناسی که در آن جمع، مقام و منزلتی داشت/ گفت: او به حقیقت شمع را نشناخته است.                                                                                                                                                6)//نورودور:جناس ناقص اختلافی//معنی بیت:  یکی دیگر از پروانه ها رفت و از نور عبور کرد/ و خود را از دور بر شمع زد.                                                                                                                                                               7)//  مطلوب:استعاره ازمعشوق //آرایه ها: غالب ومغلوب:جناس اشتقاق یاهمان اشتقاقونیز تضاد هم دارند //اشتقاق : هرگاه دوکلمه همجنس ازیک ریشه مشتق شده باشند آن رااشتقاق می نامند.مانند: اگرتوفارغی ازحال دوستان، یارا                  فراغت ازتومیسّر نمی شودما را                                      فارغ وفراغت یک ریشه دارند// معنی بیت:  این پروانه در حالی که پرواز می کرد در نور شمع رفت/ و معشوق (شمع) بر او غلبه کرد و او مغلوب شد.                                                                                                                                      8) // مشتی: مقداری،اندکی // بازوراز جناس ناقص اختلافی// او نیز برگشت و مقداری از اسرار معشوق را بیان کرد/ وچیزهایی از وصال شمع را شرح داد.                                                                                                         9)//کی نشان داری تونیز: تونیزازمعشوق شناختی نداری// سخن شناس به او گفت: ای عزیز، این نشانه های شناخت معشوق نیست/ و تو نیز همانند پروانه ی پیشین هیچ نشانه ای از معشوق نداری.                                                                                                                                                      10)//می شد: می رفت// مست مست: با مستی ونشاط//پای کوبان رقص کنان،باخوشحالی//برسرآتش نشست: باخوش حالی روی آتش نشست// معنی بیت:  پروانه ی دیگری بلند شد و با سرمستی رفت/ و با شادی و نشاط بر سر آتش نشست.                                                                                                                                 11)//کش:آغوش// واج آرایی «ش» خویشتن راگم کرد: خودرافراموش کرد//لازم به ذکراست که پروانه ی سومی درمرحله ی عین الیقین است وپروانه ی اولی درمرحله ی علم الیقین وپروانه ی دومی درمرحله ی حقّ الیقین هستند// معنی بیت:  این پروانه، آتش شمع را به آغوش کشید/ و با شمع درآمیخت و خود را کاملاً فراموش کرد.                                                                                                                                               12)//سرتاپا:کنایه ازتمام وجوداو//سوپا واعضا: تناسب دارند//معنی بیت:  وقتی آتش سراسر وجود او را فراگرفت/ اعضای بدن او همانند آتش سرخ شد و به رنگ آتش درآمد.                                                                                                                             13) //ناقد:سخن دان// آن سخن شناس وقتی او را از دور دید/ که شمع او را به رنگ خود درآورده                                                                                                                                 14  )//درکاراست: کنایه ازباتجربه است//گفت: فقط این پروانه کارآزموده است/ هیچ کس دیگر نمی داند، تنها او خبر دارد و بس.                                                                                                                                        15 )//هم بی خبر هم بی اثر: یعنی فراموش کردن وفنای  خود// آن کسی که در راه عشق، خود را فراموش کرد و اثری از او باقی نماند/ تنها اوست که از میان همه، از معشوق خبر دارد.                                                                                                                                                  16) /جانان: استعاره ازمعشوق// جان وجانان: جناس ناقص افزایشی //تا زمانی که هستی ِ خود را فراموش نکنی و به جسم و جان توجّه داشته باشی/ هیچ خبری از معشوق نخواهی یافت.               

)))))))))))))))))))))))))سخن تازه   (((((((((((((((((((((((((((                                                                                                                      1)//هین: شبه جمله به معنی آگاه باش// تازه شود: باطراوت شود//معنی بیت:آگاه باش که سخن تازه بگویی تا هر دو جهان تازه و باطراوت شود/ سخنی که از حدّ جهان مادّی فراتر رود و حدّ و اندازه ای نداشته باشد.                                                                                                           2)//خاک سیه برسرکسی بودن: کنایه ازبدبخت بودن // دم : مجازاً سخن// تازه نشد: زنده نشد//کز دم تو تلمیح داردبه معجزه ی زنده شدن  مرده ها ازدم حضرت عیسی  مسیح (ع) // رنگ: زرق وبرق جهانی//آوازه: شهرت طلبی //کسی که از دم عیسایی تو زنده و باطراوت نشود، بدبخت است/ چنین کسی یا دچار رنگ (زرق و برق و فریب) می شود یا دچار آوازه (شهرت طلبی).                                                                                                                                    3)//حلقه ی درشدن: کنایه از متوسّل شدن// حقّه ی زر: صندوقچه ی طلا وجواهر//دربازکردن:کنایه ازمحبت ونوازش// هر کس به تو متوسّل شود، به زودی به گنج دست خواهد یافت (به همه چیز دسترسی می یابد)/ به ویژه که تو او را بپذیری و محرم خود کنی.     4 )//غمزه: ناز وکرشمه//غمّاز: فاش کننده ی اسرار//گوهرگوینده: استعاره ازانسان// غمزه وغمّاز: جناس ناقص افزایشیواشتقاق دارند//  آب و خاک (عناصر سازنده ی وجود انسان) از کجا می دانستند روزی گوهر گوینده (نفس ناطقه ی انسان) و غمزه ی غمّازه (نشان دهنده ی رازهای الهی) می شوند.                                                                                                                                           5 ) //لعل: سنگ سرخ قیمتی ، لعل لب:  اضافه ی تشبیهی //غازه:سرخاب //لعل،سرخ،روی وغازه: تناسب،(مراعات النظیر) //سرخ شدن روی: کنایه ازشادابی//اگر لطف و عنایت تو نباشد، کسی شاداب و مؤفّق نخواهد شد/ و اگر کسی بدون لطف و عنایت تو به شادابی و مؤفّقیّت برسد، آن شادابی و مؤفّقیّت، فریب و غیر واقعی و ناپایدار است.                                                                         6  )//بیت تلمیح داردبه شتر حضرت صالح (ع)وزادن آن ازدل کوه//کوه: تشخیص دارد// ناقه:شتر//کُه: مخفّف کوه//اُشترجمّازه: شترتیزرو// وقتی شتر حضرت صالح از دل کوه بیرون آمد، من یقین پیدا کردم/ که کوه در پی مژده ی تو به شتر تندرو تبدیل می شود (عشق الهی موجب تحرّک همه ی پدیده ها می شود).                                                                                                                         7)//خمش: خاموش وساکت ومعنی دیگرآن تخلص شاعروایها م دارد// جگرسوزه: کنایه ازدردآوربودن//جگرسازه: کنایه ازحیات بخش بودن//سوزه وسازه: جناس ناقص اختلافی// واج آرایی نیز وجود دارد//   رازهای الهی را پنهان کن و خاموش باش اگر چه خاموشی تلخ و دشوار است/ آن چه که درون خود پنهان کـرده ای و تـو را رنج می دهـد، دوباره تـو را زنـده و شاداب خواهـد کرد .                                           

درس چهاردهم ص161                                                                                                         1- شناخت پروانه ی اول و دوم ؛ زیرا معرفت اولی در مرحله ی علم الیقین و دومی در مرحله ی عین الیقین قرار داشت در حالی كه سومی به مرحله ی حق الیقین رسید و حقیقت حال محبوب را درك كرد.                                                                                                                 2 - آتش شمع.                                                                                                                                  3- از تمام داستان مفهوم دو بیت سعدی را در می یابیم و آن این است كه: تا خود را فراموش نكنی به حق نمی رسی.                                                                                                                          4- بیت اول: هین سخن تازه بگو تا دو جهان                                                                                     5- خمش ایهام دارد : 1- خاموش - ساكت  2- تخلص مولوی                                                    6- هیچ موفقیتی بدون لطف و نظر خدا حاصل نمی شود.         (راز عشق با وجـود دردآوری، درمان بخش است).