درس پانزدهم

کلیله و دمنه                                                                                                                                         کَلیله و دِمنه کتابی‌است از اصل هندی که در دوران ساسانی به فارسی میانه ترجمه شد. کلیله و دمنه کتابی پندآمیز است که در آن حکایتهای گوناگون (بیشتر از زبان حیوانات)‌ نقل شده‌است. نام آن از نام دو شغال با نامهای کلیله و دمنه گرفته شده‌است. بخش بزرگی از کتاب اختصاص به داستان این دو شغال دارد.

کلیله و دمنه                                                                                                                                         کَلیله و دِمنه کتابی‌است از اصل هندی که در دوران ساسانی به فارسی میانه ترجمه شد. کلیله و دمنه کتابی پندآمیز است که در آن حکایتهای گوناگون (بیشتر از زبان حیوانات)‌ نقل شده‌است. نام آن از نام دو شغال با نامهای کلیله و دمنه گرفته شده‌است. بخش بزرگی از کتاب اختصاص به داستان این دو شغال دارد.

اصل و تاریخچهٔ کتابکلیله و دمنه در واقع تألیفی‌است مبتنی بر چند اثر هندی که مهم‌ترین آنها پنجه تنتره (به سانسکریت पञ्चतन्त्र)به معنی پنج فصل و به زبان سانسکریت است. در روایات سنتی برزویه «مهتر اطبّای پارس» در زمان خسرو انوشیروان را مؤلف این اثر می‌دانند. نام پهلوی اثر کلیلگ و دمنگ بود. متأسفانه صورت پهلوی این اثر به دست ما نرسیده‌است. اما ترجمه‌ای از آن به زبان سریانی امروز در دست است. این ترجمه نزدیک‌ترین ترجمه از لحاظ زمانی به تألیف برزویه‌است.[۱]                                                                                                                          ترجمه از پهلوی به عربی                                                                                                              پس از اسلام روزبه پوردادویه (ابن مقفع) آن را به عربی ترجمه کرد ترجمهٔ ابن مقفع بسیار مقبول افتاد و مظهری از فصاحت در زبان عربی تلقی شد. ترجمهٔ ابن مقفع امروز موجود است امّا میان نسخ مختلف آن گاه تفاوتهای زیادی دیده می‌شود                                                                                  صفحه‌ای از نسخه‌ای از کلیله و دمنه بتاریخ ۱۲۱۰ میلادی                                                                   ابن ندیم در الفهرست[۲] کلیله و دمنه را در شمار «کتابهای هند در افسانه و اسمار و احادیث» آورده‌است و دربارهٔ آن گوید:                                                                                                   کتاب کلیله و دمنه هفده بابست- و گویند هجده باب بوده که عبدالله بن مقفع و دیگران آن را ترجمه کرده‌اند، و این کتاب به شعر هم در آورده شده، و این کار را ابان بن عبدالحمید بن لاحق بن عقیر رقاشی کرده‌است و علی بن داود نیز آن را به شعر درآورده، و بشر بن معمده ترحمه‌ای از آن دارد که پاره‌ای از آن در دست مردم است. و من در نسخه دیدم که دو باب اضافه داشت و شاعران ایرانی این کتاب را به شعر درآورده‌اند که از فارسی به عربی ترجمه شده‌است. و از این کتاب مجموعه‌ها و منتخباتی است که ساخته گروهی مانند ابن مقفع و سهل بن هارون و سلم رئیس بیت‌الحکمه و ... [است].                                                                      ترجمهٔ‌عربی ابن مقفع پایهٔ ترجمه‌های دیگر قرار گرفت و کتاب از عربی به فارسی، یونانی ، ترکی ، اسپانیایی ، روسی ، آلمانی ترجمه شد.ترجمه از عربی به فارسیکلیله و دمنه چندین بار از عربی به فارسی دری برگردانده شده‌است. از جمله رودکی آن را به نظم درآورد اما امروز جز چند بیت پراکنده از آن باقی نمانده‌است.در قرن ششم هجری نصرالله منشی (منشی بهرام‌شاه غزنوی) آن را به زبان فارسی ترجمه کرد. این ترجمه ترجمه‌ای آزاد است و نصرالله هرجا لازم دانسته‌است ابیات و امثال بسیار از خود و دیگران آورده‌است. ترجمهٔ نصرالله منشی همان ترجمه‌ای است که از آن به عنوان کلیله و دمنه در زبان فارسی یاد می‌شود. گاه نیز آن را کلیله و دمنهٔ بهرامشاهی خوانند.ترجمهٔ دیگری که تقریباً مقارن با زمان نصرالله منشی صورت گرفته اما کمتر شناخته‌شده‌است توسط محمد بن عبدالله بخاری است که منشی دربار اتابکان موصل بود. برخلاف نصرالله منشی محمد بخاری به عبارت‌پردازی نپرداخته و کاملاً به متن اصلی وفادار مانده‌است. خود این موضوع را تصریح کرده‌است*[۳]البته پس از رودکی و پیش از این دو تن نیز ترجمه‌های زیادی از این اثر صورت گرفته بود ولی هیچ‌یک به دست ما نرسیده‌است. نصرالله منشی خود در دیباچهٔ ترجمه‌اش به این موضوع اشاره کرده‌است.آ خرین تحریر کلیله و دمنه متعلق است به ابوالفضل علّامی ادیب پارسی‌گوی هندی. نثر این اثر روان و صحیح است. علامی به این ترجمه نام عیاردانش داده‌است                                                                                                                   درس پانزدهم                                                                     کبوتر طوقدار                                                                                                                                    1) //آورده اند: گفته اند،حکایت کرده اند// ناحیت: ناحیه ،سرزمین// متصیّدی: شکارگاهی// مرغزار: چمن زار// نزه: باصفا// عکس: انعکاس،تابش// ریاحین: جمع ریحان،گیاهان خوشبو// چون دم طاووس نمودی: مانند دم طاووس زیبابه نظرمی رسید// مانستی: شبیه بود// معنی عبارت: حکایت کرده اند که در ناحیه ی کشمیر شکارگاهی خوش و چمنزاری باصفا وجود داشت که از تابش و انعکاس آن، پر سیاه کلاغ همانند دم طاووس زیبا به نظر می رسید و در مقابل زیبایی آن، دم طاووس به پر سیاه و زشت کلاغ شباهت داشت.                                                                       بیت:// درفشان: درخشان// لیک: امّا// داغ: نشان//لاله: ایهام تناسب دارد 1-به معنی گل لاله        2  - باتوجه به نوعی چراغ بودن «چراغ » رانیزبه یادمی آورد//حسن تعلیل نیز دربیت است زیرا شاعر برای سیاهی وسط لاله علت ادبی وغیر واقعی آورده است//  معنی بیت:  گل لاله در آن جا همانند چراغی می درخشید/ ولی به خاطر دود این چراغ، درون آن سیاه شده بود.                                              بیت://دربیت تشبیه مرکب وجود دارد...مصراع اول مشبّه مصراع دوم مشبّه ٌبه //شاخ زمرّد: شاخه ی سرسبز،زمرد: سنگ قیمتی سبزرنگ// جام باده: جام شراب سرخ رنگ// معی بیت:  گل شقایق بر ساقه ی خود به گونه ای ایستاده/ که انگار جام شراب سرخ بر شاخه ی زمرّد قرار گرفته است.                                                             2) //اختلاف: رفت وآمد// متواتر: پی درپی// گشن: پرشاخ وبرگ ///بدحال: تندخو//خشن جامه: با لباس خشن وزبر// جال: دام ،تله/// این مرد راکاری افتاده که به این طرف می آید: این مردکاری داردکه می آید// باری: به هرحال ،خلاصه//جای نگه دارم: درجای خود می مانم،مراقبت می کنم// معنی عبارت : و در آن شکارگاه، شکار فراوانی وجود داشت و صیّادان پی در پی آن جا رفت و آمد می کردند. کلاغی در پیرامون آن شکارگاه، بر درخت بزرگ و انبوهی لانه داشت. نشسته بود و به چپ و راست نگاه می کرد. ناگهان صیّادی تندخو در حالی که لباسی خشن بر تن و دامی بر گردن و عصایی در دست داشت، به آن درخت روی نهاد. کلاغ ترسید و با خود گفت: این مرد کاری دارد که می آید و نمی توان فهمید که قصد شکار مرا دارد یا کس دیگری را. من به هر حال در جای خود می مانم و نگاه می کنم که چه کار می کند.                                                                                                                                                  3 )//جال بازکشید: دام بگسترد// حبّه: دانه// ساعتی بود: مدتی منتظرماند///  قومی کبوتران: گروه کبوتران// سرایشان: رییس آن ها//مطاوعت: پذیرش فرمان// روزگارگذاشتندی:روزگارمی گذراندند//غافل وار:بی خبر// جمله: همه//گرازان: خرامان ،شادمان// به تک ایستاد: شروع به دویدن کرد// درضبطآرد: ایشان رابگیرد// اضطرابی می کردند: بی قراری می کردند// وهریک خود رامی کوشید: هرکدام برای رهایی خود تلاش می کردند// مجادله: بحث وگفتگو//همگنان: همگی ،همگان// استخلاص: رهایی// حالی: اکنون// صواب: کاردرست// به طریق تعاون: به شیوه ی یاری وهمدستی//قوتی کنید: نیرویی به کارببرید// تادام ازجای برگیریم: تله رااززمین بکنیم//رهایش: رهایی// فرمان وی بکردند: ازاو اطاعت کردند// سرخویش گرفت (گرفتند) :به دنبال راه وکار خود رفتند//درمانند: خسته می شوند// صیباددرپی ایشان ایستاد: به تعقیب آن هاپرداخت// براثرایشان : به دنبال آن ها// معلوم گرداند: برای خود روشن کنم// فرجام: سرانجام// من ازمثل این واقعه ایمن نتوانم: من نیز ممکن است به چنین حادثه ای گرفتار شوم// از تجارب برای دفع حوادث سلاح ها توان ساخت: ازتجربه ها می توان سلاح هایی برای دفع حوادث روزگارساخت// معنی عبارت: صیّاد جلو آمد و دام را پهن کرد و دانه انداخت و در کمین نشست.(برای شکاردرگوشه ای کمین کرد)  مدّتی منتظر ماند؛ گروهی کبوتران رسیـدنـد و رئـیس آن هـا کـبـوتـری بـه نـام مطـوّقه بـود و در اطـاعـت و فرمـانبـرداری از او روزگـار را سپـری می کردنـد. کبوتران همین که دانـه را دیدنـد، غافلانه پایین آمدنـد و همه در دام افتادنـد و صیّاد شاد شد و جلوه کنان و با ناز شروع به دویدن کرد تا آن ها را گرفتار کند و کبوتران بی قراری می کردند و هر کدام برای رهایی خود تلاش می نمودند. مطوّقه گفت: «جای جدال و ستیزه نیست؛ باید به گونه ای باشد که همگان رهایی یاران را از رهایی خود مهم تر بدانند و اکنون کاردرست آن است که همه به شیوه ی یاری و همدستی نیرویی به کار ببرید تا دام را از جا برداریم زیرا رهایی ما در این کار است.» کبوتران فرمان مطوّقه را به جا آوردند و دام را کندند و راه خود را در پیش گرفتند و صیّاد به دنبال آن ها رفت، به آن امید که سرانجام خسته و درمانده شوند و بیفتند و کلاغ با خود فکر کرد که به دنبال آن ها بروم و معلوم کنم که سرانجام کارشان چه می شود زیرا من نیز ممکن است به چنین حادثه ای گرفتار شوم و می توان از تجربه ها، سلاح هایی برای دفع حوادث روزگار ساخت.                                          4)//قفا: دنبال//ستیزه روی: گستاخ //به جدّ است: جدی است// دل ازمانگیرد: مارارهانمی کند// طریق: راه چاره// نظراوازمامنقطع گردد: نتواندماراببیند// خایب: بی بهره// کبوتران اشارت اورااِمام ساختند: کبوتران راهنمایی مطوقّه را لازم الاجرادانستند// راه بتافتند: راه را عوض کردند،تغییر مسیردادند// معنی عبارت:  و مطوّقه وقتی دید که صیّاد به دنبال آن ها است، به یاران خود گفت: «این لجوج و گستاخ در صید کردن ما جدّی است و تا از چشم او ناپدید نشویم ما را رها نمی کند. راه چاره آن است که به طرف مکان های آباد و پر درخت برویم تا دیگر نتوانـد ما را ببیند، ناامیـد و بی بهره بازگردد که در این نزدیکـی موشی از دوستان من است؛ به او می گویم تا این بندها را ببرّد.» کبوتران فرمان مطوّقه را لازم الاجرادانستند و راه را کج کردند (تغییر مسیر دادند) و صیّاد بازگشت.                                                                                   5) / /  فرمان اونگاه داشتند: ازاواطاعت کردند// دها: زیرکی،هوشمندی// گرم وسرد روزگاردیده: کنایه ازباتجربه بودن// خیروشرّ احوال: خوبی وبدی روزگار// گریزگاه: فرار// تیمار: مراقبت// فراخورحکمت:براساس دانش ومصلحت//به تعجیل:باعجله// معنی عبارت:   مطوّقه به محلّ سکونت موش رسید. به کبوتران دستور داد که: «فرود بیایید.» کبوتران از فرمان آن اطاعت کردند و همه نشستند و نام آن موش زبرا بود که دارای زیرکی و هوشمندی کامل و عقل فراوان و تجربه ی بسیار بوده و خوبی و بدی احوال روزگار را مشاهده کرده بود و در آن مکان ها برای فرار در هنگام خطر و حادثه، سوراخ های بسیاری ساخته و برای هر سوراخ راهی در سوراخ دیگر باز کرده بود و متناسب با دانش و مصلحت از آن مواظبت می کرد. مطوّقه فریاد زد که «بیرون بیا.» زبرا پرسید که: «کیست؟» مطوّقه نام خود را گفت؛ زبرا او را شناخت و با شتاب بیرون آمد.                                                                                                                                 6)// بندبلا: گرفتاربلا// زه آب: آبی که ازسنگی یازمینی می جوشد// آب دیدگان: چشمه ی چشم//بر رخسارجوی ها براند: گریه ی بسیار موش به  روان شدن جوی تشبیه شده واغراق دارد//   رفیق موافق: رفیق سازگار، همدم باوفا// قضای آسمانی : سرنوشت// ورطه: گرداب،کنیه ازگرفتاری// التفات: توجه// اصحاب: یاران// اولی تر: شایسته تر// حدیث: سخن// تورابه نفس خویش حاجت نمی باشد: آیا توبه جان خود نیاز نداری//ریاست: سرپرستی // تکفّل کرده ام: قبول کرده ام// مناصحت: خیرخواهی// معونت: یاری// مُظاهرت: پشتیبانی//مواجب سیادت: وظیفه ی بزرگی// گشادن عُقده های من : بازکردن گره های من// ملول شوی: خسته شوی //  //ملالت: دل تنگی،خستگی// اهمال: فروگذاشتن//رخصت: اجازه// شرکت بوده است شریک بوده ایم // فراغ: آسایش// موافقت اولی تر: همداتانی وهم رای بودن شایسته تر است//والّا: وگرنه// طاعنان: ایرادگیران ،سرزنش کنندگان// مجال: فرصت// وقیعت: بدگویی//  معنی عبارت: وقتی موش مطوّقه را گرفتار بلا دید، اشک از چشم جاری کرد و اشک فراوانی بر چهره ریخت و گفت: «ای دوست عز یز و رفیق سازگار، چه کسی تو را در این رنج گرفتار کرد؟» مطوّقه جواب داد که: «سرنوشت و تقدیر آسمانی مرا در این گرفتاری انداخته است.» موش این سخن را شنید و زود شروع به بریدن بندهایی کرد که مطوّقه به آن بسته بود. مطوّقه گفت: «ابتدا بند دوستانم را باز کن.» موش به این سخن توجّهی نکرد. مطوّقه بار دیگر به موش گفت: «ای دوست، اگر ابتدا بند دوستان را باز کنی سزاوارتر است.» موش گفت: «این سخن را زیاد تکرار می کنی؛ آیا تو به جان خود نیازی نداری و برای آن حقّی قایل نیستی؟» مطوّقه گفت: «مرا به سبب این کار نباید سرزنش کرد زیرا من ریاست این کبوتران را به عهده گرفته ام و به همین سبب آن ها حقّی بر گردن من دارند و چون آن ها با اطاعت و خیرخواهی، حقوق مرا به جا آوردند و با یاری و پشتیبانی آن ها از دست صیّاد رهایی یافتم، من نیز باید از عهده ی وظایف ریاست برآیم و وظایف و اعمال سـروری را بـه جـا آورم و می ترسـم کـه اگـر از باز کـردن گـره های من آغـاز کنـی، خستـه شـوی و بعضـی از کبوتران در بند باقی بمانند امّا وقتی من در بند بسته باشم - اگر چه بسیار خسته شده باشی- سستی در حقّ مرا جایز نمی دانی و دلت به آن (سستی در حقّ من) راضی نمی شود و هم چنین چون به هنگام بلا و گرفتاری با یکدیگر مشارکت داشته ایم، به هنگام آسایش نیز همراهی و سازگاری سزاوارتر است، وگرنه سرزنش کنندگان و عیب جویان فرصت سرزنش و بدگویی می یابند.                                                          7) //اهل مکرُمت: بزرگان،جوان مردان//عقیدت: نظر،اعتقاد// ارباب مودّت: دوستان// خصلت: خلق وخوی// سیرت ستوده: روش نیک// موالات: دوستی وپیوستگی// ثقت: اعتماد،اطمینان// کرم عهد:خوش پیمانی// مُطلق: آزادورها // ایمن: آسوده// معنی عبارت: موش گفت: «عادت جوانمردان همین است و به سبب این خلق و خوی پسندیده و روش ستوده ات نظر و عقیـده ی دوستـان درباره ی دوستی و محبّـت تـو پاک تر می گـردد و اعتماد یاران نسبت به بزرگـواری و پیمان داری تو بیشتر می شود.» و آن گاه با جدّیّت و رغبت بندهای آن ها را به طور کامل برید و مطوّقه و یارانش، آزاد و در امان بازگشتند                                                                                   از ماست که بر ماست                                                                                                                     1) // روزی: یگ روز// عقاب: نماد خودخواهی وغرور// طعمه: غذا// پروبال بیاراست: آماده ی پروازشد// معنی بیت: روزی عقابی از روی سنگ به هوا بلند شد/ و در جست و جوی طعمه پر و بال خود را حرکت داد و پرواز کرد.                                                                                            2)// زیرپرماست: کنایه ازچیرگی وتسلط// روی جهان: پهنه ی جهان// معنی بیت:  به راستی بال های خود نگاه کرد و گفت:/ «امروز همه ی پهنه ی جهان زیر پر من است و بر تمام جهان تسلّط دارم.                                                                                                                                          3)// اوج: بلندی//نظرتیز: نگاه تیزبین ودقیق// تک: قعر،ته// کل بیت اغراق دارد///معنی بیت:  وقتی بر اوج آسمان پرواز می کنم، با نگاه تیز خود/ حتّی ذرّه ای را نیز در ته دریا می بینم.      4)//خاشاک: خاروخس// عیان: آشکار// بیت اغراق دارد// معنی بیت:  حتّی اگـر پشـه ای بـر روی خـار و خـاشاک حـرکـت کنـد/ حـرکت آن پشـه در نظـرم آشکـار است و آن را می بینم».                                                                                                                                             5)// بسیارمنی کرد: ازخودسخن گفت// چرخ جفاپیشه: استعاره از روزگار وبه معنی روزگارستم کار// تقدیر:سرنوشت//  معنی بیت: بسیار از خود سخن گفت و تکبّر ورزید و از سرنوشت نترسید/ نگاه کن که از این روزگار ستمگر چه بلایی بر سر او آمد.                                                                  6)//سخت کمان: کنایه ازشکارچی ماهر//تیر،کمان وکمین گاه: تناسب دارند// معنی بیت: ناگهان از قضا و سرنوشت بد، تیراندازی ماهر و بی رحم از کمین گاه، تیری را مستقیم به سوی عقاب پرتاب کرد.

7)//تیرجگردوز: کنایه ازتیرکشنده// به سوی خاک فروکاست: به زمین انداخت// معنی بیت:  آن تیر دردناک و کاری به بال عقاب خورد/ و او را از آسمان به زمین فرود آورد و پایین انداخت.

8)//درمصراع اول تشبیه وجود دارد// چپ وراست: تضاد// معنی بیت:  عقاب بر خاک افتاد و همانند ماهی شروع به غلتیدن کرد/ و آن گاه پر خود را از چپ و راست گشود.

9) // عجب است: تعجب می کنم،جای شگفتی است// معنی بیت: گفت: «جای شگفتی است که از چوب و آهن است (تیر)/ چگونه این تیزی و سرعت و شتاب به وجود آمده است!؟»

10) // زی:به  سوی// «ازماست که برماست »: ارسال المثل (ضرب المثل )// معنی بیت:  به سوی تیر نگاه کرد و پر خود را بر آن دید/ گفت: «نباید از کسی بنالم زیرا هر چه بر سرم آمده، از جانب خودم است!»                   

                                                  خودآزمایی  درس پانزدهم 125

1- كبوتر طوقدار : پیام نویسنده این است كه اتحاد یكدلی  و تعاون باعث موفقیت می شود.از ماست كه بر ماست: : پیام شاعر این است كه عامل همه ی تباهی ها ، تكبر و غرور است و هرچه نصیب ما می شود حاصل و نتیجه ی اعمال ماست.                                                                                            2- كبوتران اضطرابی می كردند و هر یك خود را می كوشید. ( می كوشید = می كوشیدند )

3- آنچه كه لازمه ی رهبری و بزرگی است باید انجام دهم .                                                                    4 - چون لازمه ی رهبری و بزرگی این است كه رهبر در مواقع خطر ابتدا به فكر دیگران باشد.