فعل مجهول

فعل مجهول و ساختمان آن در زبان فارسىنوشته: دكتر خسرو فرشیدورد استاد دانشگاه تهران

بحث درباره فعل مجهول و ساختمان آن در فارسى معاصر به طور گسترده و دقیق، مستلزم نوشتن دهها صفحه مطلب است كه به وسیله نویسنده تهیه شده است كه این یادداشت ها خلاصه ای است از
بعضى قسمت هاى آن.

فعل مجهول و ساختمان آن در زبان فارسىنوشته: دكتر خسرو فرشیدورد استاد دانشگاه تهران

بحث درباره فعل مجهول و ساختمان آن در فارسى معاصر به طور گسترده و دقیق، مستلزم نوشتن دهها صفحه مطلب است كه به وسیله نویسنده تهیه شده است كه این یادداشت ها خلاصه ای است از
بعضى قسمت هاى آن.
درباره فعل مجهول بسیارى از دستورنویسان یا چیزى ننوشته اند، مانند
:
لمبتن و همایون فرخ یا اگر نوشته اند، بسیار نارسا و اندك است. مثلا در كتاب ها و مقالات چاب شده دستورى مطالب زیر یا دیده نمی شود یا كمتر به چشم می خورد
:
-
فعل مجهول در فارسى معاصر

-
فعل مجهول در گذشته
-
فعل مجهول كوتاه
-
فعل شبه مجهول
-
ساختمان فعل مجهول و فعل هایى كه معادل آنند
-
متمم عامل فعل مجهول یا متمم فاعلى یا عامل
-
فعل هاى ناقص متعدى مجهول
-
فعل مجهول افعال متعدیى كه مفعول غیر صریح دارند
-
فعل هاى معین مجهول ساز
-
فعل هایى كه اصلا مجهول نمی شوند.
-
فعل مجهول در زبان عامیانه

-
تاثیر زبان هاى انگلیسى و فرانسه در ساختمان فعل مجهول فارسى.
درباره ساختمان فعل مجهول نیز، دستورها اگر چیزى نوشته اند مختصر بوده است و دستورنویسان بیشتر اكتفا كرده اند به شرح یك قسم محدود فعل مجهول با اسم مفعول و افعال معین مجهول ساز ساخته می شوند. مثلا اینان تنها به این مورد بسنده كرده اند كه فعل معین مجهول ساز امروز تنها"شدن" است و در قدیم هم فعل هاى "آمدن" و "رفتن" و "افتادن" و "گشتن" و "گردیدن" زیاد فعل مجهول می ساخته اند. در حالی كه قسم فعل مجهول تنها یك نوع از اقسام متعدد فعل مجهول است و كمترین مورد استعمال را دارد، چه امروز به جاى فعل مجهولى كه از اسم مفعول و فعل معین مجهول ساز "شدن" به وجود می آید یا فعل مجهول كوتاه رایج است و یا فعل هاى لازمى كه با فعل هاى یاور خاصى همراهند. مانند: قرارگرفتن" و "واقع شدن" یا فعل هاى لازمى كه گاهى نقش فعل مجهول را بازى می كنند و گاهى نقش فعل لازم را. مانند: شكست و یا در بعضى موارد فعل هاى لازمى كه معنى مجهول هم می دهند. اینك تفصیل این مجمل: جهت فعل، فعل لازم، فعل متعدى، فعل مجهول
.
جهت فعل - وضع فعل متعدى را از نظر اسناد آن به فاعل یا مفعول، جهت آن نامند و فعل از این لحاظ بر دو قسم است: معلوم و مجهول
.
فعل متعدى معلوم آن است كه به فاعل اسناد داده شود، مانند: فرهاد را دیدم، هوشنگ كتاب را به فرهاد داد
.
فعل متعدى مجهول آن است كه فاعلش مجهول باشد و به مفعول اسناد داده شود، مانند: فرهاد در شمیران دیده نشده است، این كتاب به هوشنگ داده شد. بنابراین تنها فعل هاى متعدّى مجهول می شوند
.
فعل مجهول بسیط امروز بیشتر از اسم مفعول و فعل معین "شدن" به وجود می آید. زمان و وجه فعل مجهول از صورت فعل معین آن یعنى زمان و وجه فعل شدن یا آمدن یا... شناخته می شود، مانند
:
كشته می شود: مضارع اخبارى مجهول
.
كشته خواهد شد: آینده مجهول
.
كشته شد: ماضى مطلق مجهول
.
كشته می شد: ماضی استمرارى مجهول
.
كشته شده بود: ماضی بعید مجهول
.
زیرا در مثال هاى فوق "می شود" مضارع اخبارى و "خواهد شد" آینده و "شد" ماضی مطلق و "می شد" ماضی استمراری است؛ بنابراین فعل مجهولى هم كه با آنها ساخته شده به همان نامى خواهد بود كه فعل معین آنها دارد
.
فاعل حقیقى (متمم) یا متمم فاعلى یا عامل، متممى است كه در واقع و در ژرف ساخت جمله فاعل بوده است ولى در روساخت صورت متممى دارد. این عنصر در فارسى امروز با "به دست" و "به وسیله" و "به توسط" و "از طریق" می آید; مانند سهراب به دست رستم كشته شد یا به وسیله رستم كشته شد. یادآورى: فعل مجهول در زبان پهلوى نبوده و در فارسى درى قدیم هم كم بوده است ولى امرو تائیر ترجمه، این قسم فعل فراوان شده است، مثال: to be attacked (مورد حمله قرار گرفتن)، to be directed رهبرى شدن
).
ساختمان و اقسام فعل مجهول

فعل مجهول از نظر ساختمان اقسامى دارد از این قرار: فعل مجهول كوتاه یا فعل مجهول بدون صفت مفعولى و فعل مجهو لند یا فعل مجهول با صفت مفعولى، فعل مجهول با فعل هاى یاور خاص و اقسام دیگر كه ما اكنون آنها را شرح می دهیم.
از نظر كلىتر فعل مجهول امروز بر دو قسم است: یكى فعل مجهول با صفت مفعولى و دیگر فعل مجهول بدون صفت مفعولى
.
1 -
فعل مجهول با صفت مفعولى: این نوع فعل امروز بر دو قسم است: یكى آنكه با صفت مفعولى كوتاه هست یعنى با صفت مفعولى بدون "ه" غیر ملفوظ (مانند: پرداخت و یافت). دیگر آنكه با صفت مفعولى بلند ساخته می شود یعنى صفت مفعولى یی كه با "ه" غیر ملفوظ است (مانند داده، زده
).
الف. فعل مجهول با صفت مفعولى كوتاه این نوع فعل مجهول كه عمومیت ندارد با صفت مفعولى كوتاه پدید می آید و امروز تنها با سه فعل یافتن و پرداختن و دریافتن ساخته می شود، مانند "یافت می شود"، "دریافت می شود"، "پرداخت می شود"، "یافت شد" كه به ترتیب یعنى "یافته می شود"، "دریافته می شود" و "پرداخته شود" و "یافته شد
".
یادآورى 1 - در دو فعل آخر به جاى "شد" می توان "گردید" و "گشت" هم بكار برد و گفت: "دریافت گردید" و "پرداخت گشت" و به این ترتیب می توان در مجهول بودن آنها شك كرد
.
یادآورى 2 - بعضی از معلمان ادبیات در آثار خود نوشته اند: "یافت شود" غلط است و باید از گفتن و نوشتن آن پرهیز كرد و به جاى آن باید نوشت: "یافته می شود" و "یافته شده بود" و "یافته شده است" در حالیكه این نظر كه سابقا در كلاس هاى دانشكده ادبیات به وسیله استادان هم تقریر می شد (از جمله به وسیله مرحوم دكتر معین) اشتباهی فاحش است و این گونه افعال كاملا درست هستند. علت اشتباه این كسان آنست كه می پندارند صفت هاى مفعولى همیشه بلندند و با "ه" غیر ملفوظ همراهند و چون "یافت شد" و "دریافت می شود" داراى صفت مفعولى بلند نیست تصور می كنند این ساختمان غلط است در صورتی كه در پهلوى و فارسى درى قدیم و جدید دو نوع صفت مفعول داریم: كوتاه یا بدون "ه"، بلند یا با "ه" كه در پهلوى با "-ِ گ" همراهست. اسم مفعول هاى دیگر كوتاه عبارتند از: پیوست، ریخت، خواب آلود، پیشآمد، دستپرورد، دست پخت، به معنى پیوسته، ریخته، خواب آلوده، دست پرورده، پیشآمده و دست پخته. ممكن است برخى بپندارند بعض از اینها مانند پیشآمد و دست پخت و پرداخت مصدر كوتاهند (مصدر مرخّم) و بعضی ها فكر كنند "ه" در "خواب آلود" و "دست پرورد" حذف شده كه هیچ یك از این نظریات صحیح به نظر نمی رسد . زیرا: اولا همه اینها معنى صفت مفعولى دارند نه مصدرى و واضح است كه "پیشآمد" و "دست پخت" به معنى "پیشآمده" و "دست پخته" است نه به معنى "پیشآمدن" و "دست پختن ثانیا این گونه عناصر سابقه اى طولانى دارند و نسب آنها به فارسى درى قدیم و پهلوى می رسد. در زبان پهلوى، زمان هاى مرکب فعلى مانند ماضی نقلى و بعید و غیره فقط با صفت مفعولى كوتاه ساخته می شده است نه با صفت مفعولى بلند، مانند "نبشت استات" نه "نبشتك استات" (به معنى نوشته است) و "دادهم" (به معنى داده ام و آفریده ام) نه "دادك هم": بذكارنامك ارتخشیر پاپكان ایدون نبشت اسات (كارنامه اردشیر بابكان چاپ دکتر صادق کیا). یعنى در كارنامه اردشیر بابكان چنین نوشته شده است. (كارنامه اردشیر بابكان چاب دكتر صادق كیا) ماه فرورتین (فروردین) روچ (روز) خردات (خرداد) گان گیهانیكان دادهم (ازرساله ماه فروردین روز خرداد چاب استاد دكتر كیا:) در ماه فروردین وز خرداد جان جهانیان را آفریده ام (داده ام). همچنین در فارسى درى قدیم بخصوص در كتاب "الابنیه" زمان هاى مركب فعلى با اسم مفعول كوتاه فراوان بوده است. مانند: "رسید بود" (الابنیه) بجاى "رسیده بود". از طرفى "یافت می شود" كه به وسیله بسیارى از استادان و دبیران ادبیات غلط اعلام شده است و مهر باطل بر پیشانى آن خورده است و استعمال آن ممنوع گردیده است، در آثار بزرگان ادب ما فراوان به كار رفته است از آن جمله است، در این بیت مولوى: گفتم كه یافت مى نشود جسته ایم ما، گفت آنكه یافت مى نشود آنم آرزوست. لابد مولوىهم فارسى نمی دانسته است و مىبایست بیاید در كلاس آقایان بنشیند فارسى و دستور بیاموزد
.
1 -
فعل مجهول با صفت مفعولى بلند: امروز این قسم فعل از صفت مفعولى بلند و فعل معین مجهول ساز "شدن" ساخته می شوند، مانند: "دیده شد" و "گفته می شود". این نوع افعال رایجند ولى عمومیت ندارند یعنى از همه افعال متعدى بسیط و مركب ساخته نمی شوند. افعال بسیط متعدیى كه فعل مجهول آنها استعمال نشده است بسیارند و همچنین است فعل هاى متعدیى كه با فعل هاى یاور (فعل هاى كمكى) "كردن" و "ساختن" و "گردانیدن" ساخته می شوند كمتر با اسم مفعول بلند مجهول می گردند. این افعال را معمولا بدون صفت مفعولى مجهول می كنند و این قسم فعل را فعل مجهول كوتاه می نامند، مانند او از اداره اخراج شد (بجاى اخراج كرده شد
).
2 -
فعل مجهول كوتاه یا فعل مجهول بدون صفت مفعولى در فعلهاى مركب و گروه هاى فعلى مجهول گاه صفت مفعولى فعل یاور طبق قانون كم كوشى و اصل زحمت كمتر(1) حذف می شود و فعل مجهول كوتاه به دست می آید، مانند: