تکواژ

فرهنگی- ادبی-اجتماعی

انواع تكواژ و واژه در زبان فارسی

تجزیه ی دو گانه: «آندره مارتینه» زبان شناس بزرگ فرانسوی مبانی و اصول زبانشناسی را در قالب تازه ای ارائه كرد كه مهمترین دستاورد آن « تجزیه ی دو گانه » زبان بود. مارتینه می گوید آدمی تجربه ی خود را از جهان در قالب زبان می ریزد كه می توان آن را به دو شكل زیر ، تجزیه كرد: تجزیه نخست « firstarticulation» جملات به واحدهای آوایی تجزیه می شوند كه هم صورت آوایی دارند و هم معنای این واحدها را «تكواژ» می گویند. مفاهیمی كه به وسیله ی افراد بشر به یكدیگر منتقل می شود بی نهایت است . اما تعداد تك واژها در هر زبانی چند ده هزار بیش نیست و با همین شماره از تكواژهای محدود می توان بی نهایت جمله ساخت زیرا هر یك از تك واژها میتواند در هزار جمله ی دیگر و محورهای هم نشینی دیگر به كار برد. تجزیه ی دوم: « second articulation » هر یك از واحدهای تجزیه ی نخست به نوبه ی خود به كوچكترین واحد تقسیم می شوند كه فقط صورت آوایی دارند اما معنا ندارند و در عین حال تفاوت معنایی ایجاد می كنند.

فرهنگی- ادبی-اجتماعی

تجزیه ی دو گانه: «آندره مارتینه» زبان شناس بزرگ فرانسوی مبانی و اصول زبانشناسی را در قالب تازه ای ارائه كرد كه مهمترین دستاورد آن « تجزیه ی دو گانه » زبان بود. مارتینه می گوید آدمی تجربه ی خود را از جهان در قالب زبان می ریزد كه می توان آن را به دو شكل زیر ، تجزیه كرد: تجزیه نخست « firstarticulation» جملات به واحدهای آوایی تجزیه می شوند كه هم صورت آوایی دارند و هم معنای این واحدها را «تكواژ» می گویند. مفاهیمی كه به وسیله ی افراد بشر به یكدیگر منتقل می شود بی نهایت است . اما تعداد تك واژها در هر زبانی چند ده هزار بیش نیست و با همین شماره از تكواژهای محدود می توان بی نهایت جمله ساخت زیرا هر یك از تك واژها میتواند در هزار جمله ی دیگر و محورهای هم نشینی دیگر به كار برد. تجزیه ی دوم: « second articulation » هر یك از واحدهای تجزیه ی نخست به نوبه ی خود به كوچكترین واحد تقسیم می شوند كه فقط صورت آوایی دارند اما معنا ندارند و در عین حال تفاوت معنایی ایجاد می كنند. چگونگی تعداد واج و شمارش و انواع واج و – ساده است و گمان می رود كه در این مورد اختلاف نظری نباشد و به سبب ایجاز و فصاحت و بلاغت كلام در این مورد سخنی به میان نمی آوریم . اما مطلبی كه بسیار مهم است تجزیه ی نخست كه همانا تكواژ و انواع آن و – می باشد. تكواژ: تكواژ دومین واحد زبان است كه از یك یا چند واج ساخته می شود. نشانه ی تكواژ بودن هر یك از این واحدها آن است كه می توانند در ساختمان جمله های دیگر به كار روند. برخی از تكواژها ، واژه هستند اما در هر حال همه ی آنها در دو عامل مشتركند. یعنی هم صوت دارند و هم معنا . و هم در زنجیره جانشینی می توانیم به جای هر كدام یكی دیگر از تكواژهای زبان را در محور جانشینی قرار دهیم البته به شرطی كه آن تكواژها در یك طبقه جای گیرند . [ كامیار – ص 7 ] در همین مورد به تعریفی دیگر و انواع تكواژ و مطالبی كه قابل بیان است از دیدگاه دكتر مهری باقری می پردازیم: تكواژ كوچكترین واحد زبانی كه دارای نقش و معنای مستقل باشد. دسته ای از تكواژها مستقل بكار نمی روند اما استقلال نحوی و كاربر و مستقل و ایفاگر نقش دستوری هستند . [ باقری – ص 240 ] تكواژ تقسیم اولیه به دو نوع مستقل و غیر مستقل تقسیم می شوند. « آزاد» « وابسته » تكواژ مستقل كه خود به دو نوع تكواژ باز « قاموسی» و تكواژ بسته « دستوری » تقسیم می شود. كه به تكواژ قاموسی تكواژ « full » و معنی دار می گویند اما تكواژ دستوری اغلب به علت نقش دستوری موجودیت یافته اند و به تنهایی به كار نمی رود مانند : [ را ، از ، به ، برای ] و نقش نمایی اضافه، حرف نشانه ی مفعولی و حرف اضافه – حرف عطف، حرف ربط – كه به این تكواژ مستقل دستوری تكواژ خالی «morpheme empty » نیز می گویند. [ باقری 245] تكواژ غیر مستقل : معنی و كاربرد مستقل ندارد بلكه در ساختمان واژه ها و همراه تكواژی دیگر به كار می روند و به طور كلی وندهای زبان هستند. كه به سه صورت پیشوند، پسوند و میانوند به كار می روند كه این وندها دو حالت كلی دارند1- وندهای اشتقاقی 2- وندهای تصریفی 1- وندهای اشتقاقی : سبب ساختن واژه ی جدید می شود و در ساختمان واژه های مشتق و مشتق مركب،به كار می رود. 2- وند تصریفی : واژه ی جدید با این وند ها درست نمی شود بلكه واژه را برای ورود به جمله اماده می كند و ساختمان واژه با این وندها تغییر نمی كند. نشانه های جمع – نشانه ی نكره – نشانه صفت عالی – تكواژ استمراری « می»، تكواژ وجهی « می ، به » برای ساختن مضارع اخباری و مضارع التزامی. از جمله تكواژهای تصریفی به حساب می آیند. گونه های تكواژ : یك تكواژ می تواند به گونه های مختلف تلفظی ظاهر شود « است» كه می تواند به پنج گونه ی: 1-/ past / است /: هوا سرد است . 2- / ast/ است / این كتاب منست . 3- / st/ او پیش ماست. 4- / s/ كتاب من كجاس. 5-/e/ این كتاب منه. در میان این صورتها صورت پنجم در ماضی نقلی ظاهر می شود. [ باقری ص 246] تكواژ واجی : تكواژهایی كه فقط یك واج دارند عبارتند از: 1- كسره ی نقش نمای اضافه «--ِ- » 2- «و» عطف 3- پساوند / u/ كه به دارندگی دلالت دارند. مانند : اخمو – ترسو 4- «--ِ--» «ه » غیر ملفوظ : چشمه – آستانه / --ِ- / نامه – خسته – كه بازمانده ی پساوند /ag/ دوره ی میانه است كه در نقش های مختلف از جمله : رساندن – مشابهت – ساختن صفت مفعولی – ساختن اسم یا صفت جدید كابرد دارند. [باقری – ص 242 ] نكته بسیار مهم در این مورد این است كه : كلمات « برای » و « بهرِ» یك تكواژ به حساب می آیند زیرا واج / --ِ-/ متعلق به خود این واژه ها است و كسره ی نقش نمای اضافه نیست و این حروف اضافه مضاف واقع نمی شوند تا به عنوان تركیب وصفی یا اضافی واقع شوند. تكواژ – واژه: [به كوچكترین واحد معنی دار زبان تكواژ morpheme گویند. تكواژ گاهی به جای معنی فقط نقش دستوری دارد « مثل تكواژ واجی » نقش نمای اضافه [ شمیسا – عروض و قافیه ص 74] در نظر استاد گیوی – انوری : تكواژ كوچكترین واحد معنایی كه قابل تجزیه به واحدهای كوچكترنیست. [ گیوی – انوری ص 15 ] چنانكه اشاره كردیم بعضی از دستورهای سنتی به مفاهیم زبان شناسی اشاره ای نداشته اند كه با مراجعه به دستور پنج استاد متوجه ی این نكته می شویم كه چنین مبحثی بیان نشده است . در دستور گیوی – انوری مبحث تكواژ بسیار جزئی مطرح شده است و انواع تكواژ و گونه های مختلف آن ا چندان بسط نداده اند . و فقط با ذكر یك جمله پرداخته اند. كه در ذیل ملاحظه می گردد. دانش آموزان كلاسِ پنجم تمرینهای ریاضیِ خود را خیلی سریع نوشتند. 20 تكواژ : 14 واژه : [ گیوی – انوری ص 15 ] مطلبی كه در شمارش و شناخت انواع تكواژ قابل بحث است ساختمان تكواژ در گروه فعلی است كه در كتاب گیوی – انوری به این موضوع نپرداخته اند . انواع تكواژ در ساختمان فعل : كلمه ی فعل حداقل از دو تكواژ و حداكثر از پنج تكواژ ساخته شده است. كه دو تكواژ اجباری و سه تكواژ اختیاری است در یك نمودار استاد باطنی تكواژ های فعلی را اینگونه معرفی كرده اند. پیشوند حال عامل سببی نشانه ماضی ساز شناسه – پی بند فعلی پ « ستاك» ت س گ پی می می می می می دو رس رو دو رس ان ان -- ان ان ید -- -- د ید -َ- م -َ- م -َ- م -َ- م پ» پیشوند : نشانه م«ی» اخباری « ب » التزامی مضارع « می» ماضی استمراری ت» ستاك حال : بن مضارع / س : عامل سببی « گذرا ساز » / گ : نشانه های ماضی ساز « نشانه گذشته » پی : پی بند فعلی « شناسه » از پنج تكواژ مذكور ستاك حال و پی بند فعلی اجباری و بقیه اختیاری است [ باطنی – ص 94 ] در نظر باطنی چهار نوع نشانه ی ماضی ساز وجود دارد « ad/id/d / f » كه بن ماضی از دو تكواژ : ستاك حال + نشانه ماضی ساز ساخته می شود. بن مضارع « ستاك حال » با حذف نشانه ی ماضی ساز بدون تغییر باقی می ماند. اما نكته ای كه در اینجا بین نظر باطنی با كامیار اختلاف است : ایشان مصادر را از هم جدا ندانسته و هر مصدری را 3 تكواژ می داند مثلاً مصدر « رفتن » را سه تكواژ می داند و با حذف نشانه ی ماضی بن مضارع مستقیم به دست نمی آید. و دیل این امر را تعییرات آوایی و فرایندهای واجی دانسته اند. n + t + Raf ← ستاك حال نشانه مصدری نشانه ماضی - عامل سببی بین ستاك حال و نشانه های ماضی ساز قرار می گیرد می + دو + ان + ید + ** نكته ی دیگر در مبحث تكواژ در نظر باطنی در مبحث متمم های بی علامت نشانه ی مفعولی را بیان كرده است كه می تواند در جمله حذف شود و با نشانه گذاشته شده است . كه در شمارش یك تكواژ به حساب می آید. - در جمله ی مركب « كه » حرف ربط وابسته ساز است كه می تواند در جمله وابسته حذف شود اما یك تكواژ به حساب می آید. - تكواژ واجی « نقش نمای اضافه » پی بند تهی شناسه + ستاك حال + پیشوند - در فعل امر دوم شخص مفرد ← تكواژ تهی ← bo + x0r + [ باطنی ص 95 ] انواع تكواژدر گروه فعلی : تكواژهای ساختمان فعل در نظر استاد كامیار و وحیدیان به هشت دسته تقسیم می شوند : 1- تكواژ منفی ساز 2- تكواژهای وجهی « می – ب » 3- تكواژ استمراری « می » 4- تكواژ بن « ستاك حال » 5- تكواژ ماضی ساز 6- تكواژ گذرا ساز 7- تكواژ صفت مفعولی ساز 8- تكواژ شناسه [ كامیار – عمرانی ص 65] 1- تكواژ منفی ساز ( منفی كردن فعل ) «ن » قبل از فعل اصلی اگر پیش از «می» بیاید «نِ» تلفظ می شود نرفتم – نِمی روم – همیشه پیش از فعل اصلی می آید اما در فعل های آینده و مجهول پیش از فعل معین قرار می گیرد . گفته نشد – نخواهم گفت در هنگام الحاق تكواژ « ن » به فعل ، تكواژ وجهی « ب » برسر فعل باشد حذف می شود ← برو ← نرو – اگر فعلی با مصوت آغاز شود پس از تكواژ منفی ساز صامت میانجی « ی » قرار می گیرد افتاد ← نیفتاد آمد ← نیامد واج میانجی تكواژ به حساب نمی آید . 2- تكواژ وجهی : « می ، ب » برای ساختن مضارع اخباری و مضارع التزامی از این دو نوع تكواژ استفاده می شود . 3- تكواژ استمراری : این تكواژ یك عضو دارد « می » بر استمرار در گذشته دلالت دارد . 4- تكواژ بن : اصل فعل بن مضارع است . در فعلهای با قاعده بن ماضی از آن ساخته می شود كه فعلهای با قاعده را به پنج دسته تقسیم می كند. 5- تكواژ ماضی ساز : پنج عنصر تكواژ « ید – د – ت – اد – ست » به بن های مضارع فعل های با قاعده الحاق می شود و بن فعل ماضی می سازند كه این پنج عنصر تكواژ ماضی سازند . نشانه های « تكواژهای ماضی ساز » 1- ید ( id) رس + ید = رسید 3- ت ( t) شكاف + ت = شكافت 2- د ( d) افشاند + د = افشاند 4- اد (ad ) ایست + اد = ایستاد 5- ت (st ) گری + ست = گریست 6 – تكواژ گذرا ساز « ان » به بن مضارع بعضی از فعلهای ناگذر اضافه می شود و آن ها را گذرایه مفعول می كند برخی از فعلهای گذرا نیز این تكواژ را می پذیرند و به گذرای سببی تبدیل می شود. بن مضارع ناگذر بن مضارع گذرا شده با « ان » بن ماضی گذرا شده پسر بر + ان بر + ان + د/ ید دو دو + ان دو + ان + د / ید 7- تكواژ صفت مفعولی بن ماضی + [ ه = --ِ- ] نشانه های صفت مفعولی كه در ساختن ماضی نقلی – بعید – التزامی – استمراری نقلی – بعید نقلی – فعل مجهول كاربرد دارد. 8- تكواژ شناسه : شناسه های افعال اما در سوم شخص مفرد فعل ماضی تكواژ وجود دارند. واژه : سومین واحد زبان كه از یك یا چند تكواژ ساخته شده است و در ساختمان واحد بزرگتر از خود « گروه » به كار می رود . تكواژهای مستقل چه از نوع قاموسی و چه از نوع دستوری یك واژه به حساب می آیند . تفاوت واژه و تكواژ : مشخصه ی واژه جدایی پذیری : استقلال نحوی و یكپارچگی است یعنی هر واحدی كه بتواند با انعطاف پذیری در جمله جا به جا شود و یا ممكن باشد در پس و پیش آن عنصر دیگری از قبیل حرف نشانه و اضافه آورد. و هیچ عنصری نتواند درون آن جای گیرد « واژه » نام دارد. و در آغاز و پایان آن واحد زبر زنجیره ای « درنگ » قرار می گیرد . - اوستا شاعر درد آشنا ، شعر خود را در خدمت اعتقاد خویش قرار داده است. تكواژ 20 ( تجربی 81 ) واژه 15 - باگسترش شعر فارسی در عراق و توجه نویسندگان و شاعران به علوم و ادبیات در شعر و نثر تحولی پیدا شد. ( ریاضی 82 ) تكواژ 34 واژه 25 - در میان منابع تحقیقی كتابهای مرجع جایگاه ویژه دارند . تكواژ 17 ( زبان 81 ) وظیفه ی مترجمادبی آن نیست كه مطلب را به وجودو در دهان خواننده بگذارد . 25 تكواژ (سراسری ریاضی 83 ) غنای آثار ادبی ایران ، گواه تكاپوی فرزانگان ادب و فرهنگ ایران و عصاره ی روح بلند آنان است . « 33 تكواژ » ( تجربی 83 ) 1- در عبارت « زبان فارسی حافظ وحدت قوم ایرانی و رمز هویت ملی ماست .» چند تكواژ و چند و واژه وجود دارد ؟ 1) 24 تكواژ – 19 واژه 2) 22 تكواژ – 18 واژه 3) 23 تكواژ – 17 واژه 4) 22 تكواژ – 19 واژه 2- عبارت «بهار در آثار ارزشمند خویش، به مسایل اصلی سبك شناسی نثر و نظم فارسی پرداخته است. » به ترتیب دارای چند تكواژ و چند واژه است؟ 1) بستت و هشت – بیست ویك 2) بیست و شش – بیست 3) بیست و نه – بیست 4) بیست و هفت – نوزده 3- تعداد تكواژهای كدام عبارت بیشتر است؟ 1) وظیفه‌ی مترجم ادبی آن نیست كه مطلب را بجود و در دهان خواننده بگذارد. 2) ترجمه‌ی خوب آن است كه هر چه بیشتر از اصل با خود همراه داشته باشد. 3) سبك و سطح نگارش نامه های دوستانه باید متناسب با سن و موقع و مقام گیرنده باشد. 4) عدالت اجتماعی، احترام به قانون و توجه به مسئولیت مایه‌ی بقای جوامع بشری است. جواب: زبانِ فارسی حافظه وحدتِ قومِ ایرانی و رمزِ هویتِ ملیِ ماست. 24 تكواژ 19 واژه بنابراین گزینه‌ی [1] درست است. 2- تكواژها: بهار / در / آثار / --ِ-- / ارز / --ِ- ش / مند/-ِ- / خویش / به / مسایل/-ِ- / اصل / ی/ --ِ-- / سبك / شناس / ی / --ِ-- /نثر / و / نظم / --ِ-- / فارس / ی / پرداخت / ه / است / / 29 تكواژ واژه ها: بهار / در / آثار / --ِ-- / ارزشمند / --ِ-- / خویش / به / مسایل / --ِ-- / اصلی / --ِ-- / سبك شناسی / --ِ-- / نثر / و / نظم / --ِ-- / فارسی / پرداخته است./ 20 واژه بنابراین گزینه‌ی [3] درست است. نكته: اگر ساختمان فعلی ساده باشد . كه با توجه به بن مضارع آن فعل تعیین می شود. در هر زمانی صرف شود ساختمان فعل ساده است و تغییر نمی كند و در شمارش تعداد واژه ها یك واژه به حساب می آید. 3- 1 – وظیفه / ی / مترجم / --ِ / ادب / ی/ آن / ن / است / / كه / مطلب / را / ب / جو / -َ- د / و / در/ دهان/ --ِ / خوان / نده / ب / گذار / -َ- د / ( 25 تكواژ ) فعل نیست 3 تكواژ است : / ن / است/ / 2- ترجمه / ی / خوب/ آن / است / / كه / هر / چه / بیش / تر / از / اصل / با / خود / هم / راه / داشت / ه / باش/ --َ- د/ ( 21 تكواژ ) 3- سبك / و / سطح / --ِ- / نگار/ --ِ ش / --ِ / نام / هِ/ ها / ی/ دوست / انه / باید / متناسب / با / سن / و / موقع / و / مقام / -ِ- / گیر / نده / باش / -َ- د / 26 تكواژ 4- عدالت / -ِ-/ اجتماع / ی/ احترام / به / قانون / و / توجه / به / مسئول / یت / مایه / ی / بقا / ی / جوامع / -ِ- / بشر / ی / است / / 22 / تكواژ بنابراین گزینه 3 درست است . فهرست منابع و مأخذ : - شمیا – سیروس – عروض و قافیه – نشر كتابهای درسی پیام نور – چاپ شانزدهم 1385 - باقری – مهری – مقدمات زبان شناسی – چاپ سوم 1374 نشر دانشگاه تبریز - انوری – حسن – احمدی گیوی احمد – دستور زبان فارسی 2 – نشر فاطمی چاپ دهم 1373 - پنج استاد – دستور زبان فارسی – نشر فردوس چاپ 1373 - باطنی محمد رضا – توصیف ساختمان دستوری زبان فارسی - نشر امیر كبیر – تهران 1381 - وحیدیان كامیار تقی – عمرانی غلامرضا – دستور زبان فارسی « 1 » نشر سمت – تهران 1382
نوشته شده توسط رضا اسعدی - محمد رحیم پور در دوشنبه یازدهم آذر 1387 ساعت 22:31 | لینک ثابت | آرشیو نظرات آرشیو نظرات