سؤال نهم- «زیادخواه» مشتق مركب است یا مركب؟

سؤال نهم-  «زیادخواه» مشتق مركب است یا مركب؟ به عبارت دیگر «زیاده» مشتق است یا ساده، «زیاده» گونه آزاد «زیاد»ست یا مصدر (زیادت) می‌باشد؟ اگر گونه آزاد باشد ساده و «زیاده خواه» مركب است. اگر مصدر باشد زیاد خواه مشتق مركب است.

پاسخ سؤال نهم:

 توجه داشته باشیم كه گونه‌های آزاد یك واژه دو نوعند:

1-     میان دوگونه تنها تفاوت تلفظ وجود دارد – كه ناشی از اعمال فرآیندهای آوایی متفاوت است- ؛ نمونه: بادمجان- بادنجان، نردبان- نردبام ، پیام – پیغام ، جاویدان- جاودان

یعنی درحقیقت بادنجان همان بادمجان است امّا از آن جا كه هنگام تولید اولی برای تلفظ دو واج لبی (ب، م )، باید دوبار لب‏ها روی هم قرار گیرند، دست كم یكی از آن‏ها جای خود را به نزدیك‏ترین واج هم‏واجگاه خود -كه مشتركات زیادی با آن دارد-  می‏دهد تا تولید واژه با زحمت كم‏تری توام باشد. تغییر در واژه‏های دیگر نیز چنین توجیهی دارد.

2-     میان دوگونه تفاوت ساختار وجود دارد؛ یعنی یكی، یك وند( تكواژ ) بیش از دیگری دارد؛ جاوید- جاویدان ، جاودان- جاودانه ، شاد- شادان ، ناشكیب- ناشكیبا

این دسته از گونه‌های آزادِ یك واژه از نظر معنایی معادل هم به شمار می‌آیند، امّا از نظر دستوری نه؛ و پس‏وندهای به‌كار رفته در آن‌ها را در صورت حفظ استقلال دستوری باید به عنوان پس‏وند اشتقاقی به رسمیت شناخت، گرچه محصول این اشتقاق تفاوت معنایی چندانی با واژه‌ی پایه‌ی خود ندارند.

امّا «زیاده» گونه‌ی آزاد «زیاد» نیست؛ چون به جای هم به‏كار نمی‏روند و حتی برخلاف نمونه‏های دسته‏ی نخست با هم در توزیع تكمیلی هم نیستند؛ نمونه: زیاده (بیش از این) عرضی نیست؛ زیاد (خیلی) عرضی نیست.

زیاده خواهی: بیش از حق خود خواستن؛ زیادخواهی: بیشتر خواستن (البته این اصطلاح كاربرد ندارد.)

تفاوت معنایی این دو در دو واژه‏ی زیادگویی و زیاده‏گویی بیشتر محسوس است.

«زیاده» حالت تغییر یافته‌ی «زیادت» است كه یك واژه‌ی ساده به شمار می‌آید.

 

سؤال دهم - فریده و حمیده چند تكواژ است؟ اگر دو تكواژ به حساب آوریم مگر علامت تأنیث هم مشتق ساز است؟ چون آقای وحیدیان دو تكواژ به حساب می‌آورند.

پاسخ سؤال دهم:

اگر بگوییم «- ِ» (ه/ ـه) در این جا تكواژ مجزایی نیست، باید بلافاصله این را بپذیریم كه فریده و حمیده همان فرید و حمید ند؛ و چون واقعا این طور نیست، پس باید پاسخ عاقلانه‏ای داشته باشیم؛ و پاسخ عاقلانه هم فعلا ( تا پیدا شدن مفر بعدی ) این است كه بگوییم تكواژ «- ِ» (ه/ ـه) تنها در پایان اسم‌های خاص، به مفهوم تأنیث دلالت می‌كند؛ پس در این موارد خاص، این عنصر، یك تكواژ به شمار می‌آید و از آن‌جا كه واژه‌ی جدید می‌سازد، - ( به این دلیل كه نمی‏توان به فریده و حمیده، فرید و حمید گفت و بعد هم ادعا كرد كه این دو گونه‏های آزاد همند )- اشتقاقی هم هست.

 

سؤال یازدهم- علی‌اكبر، محمد حسن و واژه‌های شبیه به آن مركب است یا شبه ساده؟ چون در درس نوزدهم زبان فارسی 3 عمومی «كلمات دخیل در فارسی» كه قبلا به صورت مضاف و مضاف‌الیه (خاتم الانبیاء امیرالمؤمنین) و صفت و موصوف (قبه الخضرا ، سدره المنتهی) بوده‌اند. «شبه ساده» به حساب آورده است؟

 

پاسخ سؤال یازدهم:

 آن واژه‌ها (= خاتم الانبیاء، امیرالمؤمنین، قبه الخضرا، سدره المنتهی و...) به همان شكل از زبان عربی وام گرفته شده‌اند؛ در حالی كه ساخت اسم خاص مركب از دو اسم خاص ساده، از شیوه‌های واژه‌سازی در زبان فارسی است؟ پس «علی اكبر»، «علی‌رضا»، «محمدعلی» و ... اسم مركب به شمار می‌آیند.

ضمنا بد نیست از همین حالا پاسخ این پرسش احتمالی را هم بدهیم كه علی اكبر فقط علی اكبر است و نه علی ( ی )ِ اكبر و نه حتی در قاموس فارسی زبانان علی بزرگ‏تر در برابر علی كوچك‏تر؛ می‏فرمایید چرا؟ چرا ندارد؛ فارسی زبان‏ها – عموما نه بعضی خواص؛ چرا كه باز زبان خواص یعنی گونه‏ی خاص و گونه‏ی خاص هم دستور خاص می‏خواهد كه این نیست- امروزه نه به معنای این اسم می‏اندیشند و نه به وجه قیاسی آن. پس همین حالا جواب دادیم. نه؟ فردا نپرسید كه مگر علی اكبر، همان علی ( ی )ِ اكبر یعنی علی بزرگ‏تر نیست و... هلم جرا... به قول عرب‏ها!

 

 

¤ لینک |ساعت ۸:۱۱ ب.ظ غلامرضا عمرانی