معنی شعرونثر زبان وادبیات فارسی 3 عمومی

[                                        زنده بودن را به بیداری بگذرانیم
                                          که سالها به اجبار خواهیم خفت

 

گلستان : اثرسعدی درسال ( 656ه .ق ) نوشته شد. دارای حکایات کوتاه وامثال وحکم فروانی است.نثر آن مسجّع وآهنگین است .دراین نوع نثر آرایه های چون تشبیه ،استعاره ،سجع و... وجود دارد.دیباچه ی گلستان ازبهترین نمونه های تحمید یّه است. بهترین تصحیح های گلستان ازدکتر یوسفی ودکترخطیب رهبراست .دراین جا چون در درس اول سخن از تحمیدیّه است بنابر این لازم است مختصراً به مفهوم تحمیدیّه نیز اشاره شود .

                                          زنده بودن را به بیداری بگذرانیم
                                          که سالها به اجبار خواهیم خفت

گلستان : اثرسعدی درسال ( 656ه .ق ) نوشته شد. دارای حکایات کوتاه وامثال وحکم فروانی است.نثر آن مسجّع وآهنگین است .دراین نوع نثر آرایه های چون تشبیه ،استعاره ،سجع و... وجود دارد.دیباچه ی گلستان ازبهترین نمونه های تحمید یّه است. بهترین تصحیح های گلستان ازدکتر یوسفی ودکترخطیب رهبراست .دراین جا چون در درس اول سخن از تحمیدیّه است بنابر این لازم است مختصراً به مفهوم تحمیدیّه نیز اشاره شود .

تحمدیّه

تحمید در لغت به معنی حمد وستایش و گفتن « الحمدُلله » است و تحمیدیه در اصطلاح ادبی ، سخنی زیبا به شعر یا نثر است . در ستایش خدا ، نعت نیز ذکر نام و ادای احترام به پیامبر و بزرگان دین و ستودن ایشان است که معمولا در خطبه ها و دیباچه ی کتاب ها می آید .

درس اوّل                               ( مضمون درس : حمد وستایش خداوندومدح پیامبر)                                                ما همچنان در اوّل وصف تو مانده ایم                                                                  1-    سپاس و ستایش مخصوص خداوند گرامی و بزرگ است  {1}که عبادت او موجب نزدیکی به اوست {2}و شکرگزاری از او موجب زیادی نعمت می شود.{3} هر نفسی که پایین می رود، یاری رساننده ی زندگی است و وقتی بیرون می آید، شادی بخش وجود است. پس در هر نفسی دو نعمت وجود دارد و بر هر نعمتی شکری واجب ابرخی توضیحات : منّت : سپاس وستایش / عزّ وجلّ : گرامی وبزرگ یا عزیز وبزرگوار  قربت : نزدیکی / مزید : افزونی / ممّد حیات : مددکننده /یاری رساننده / مفرّح ذات : شادی بخش وجود/ حرف «را» درمنّت خدای را    برای تخصیص است . آرایه : قربت ونعمت  : سجع متوازی //  حیات وذات  :سجع مطرّف هستند. نکته : سجع برسه گونه است : الف – سجع متوازی وآن اشتراک واژه های سجع دروزن وحرف آخراست. مانند : هنر چشمه ی زاینده است ودولت پاینده . / همه کس را عقل خودبه کمال نماید وفرزند خودبه جمال  . ب- سجع متوازن  وآن اشتراک دروزن  واختلاف درحرف آخر مانند: کام ، کار / مجمع اهل دل است ومرکز علمای متبحّر. /ظالمی راحکایت کنند که هیزم درویشان راخریدی به حیف وتوان گران را دادی به طرح. /پ- سجع مطرّف : آن است که الفاظ درحرف رویّ یکی ودروزن مختلف باشند. / مانند : مادراین گفتار وهردو به هم گرفتار. / کار، شکار / عزلت ، مصلحت /و... بیت: هیچ کس از عهده ی سپاسگزاری نعمت های خداوند برنمی آید./ آرایه : ازدست وزبان برآمدن : کنایه ازتوانایی داشتن ./ ازعهد ی کاری برآمدن : کنایه ازشایستگی انجام کاری راداشتن / «که » درمصراع ازدست وزبان که برآید  ضمیراست ودرمصراع کزعهده ی شکرش به درآید پیوند وابسته ساز است. / آیه ی قرآن:{4} ای خاندان داود، سپاس گزارید و عدّه ی کمی از بندگان من سپاس گزارند. آرایه : تضمین آیه 13سوره ی سبا ./    بیت: بهتر است که بنده به خاطر گناه و کوتاهی خود درعبادت / به درگاه خداوند عذر بیاورد و توبه کند / تقصیر: کوتاهی درعباد ت /عذر: توبه / .بیت: وگرنه هیچ کس نمی تواند آن چه را که شایسته ی خداوند است، به جای آورد.) رحمت بی اندازه و فراوان خداوند به همه رسیده و همه ی بندگان از نعمت او بهره مند هستند. آبروی بندگان را با وجود گنهکاری آنان نمی ریزد و روزی مقرّر آن ها را با وجود خطاکار بودنشان قطع نمی کند.خوان: سفره / بی دریغ : بی مضایقه / ناموس :شرف وآبرو/ فاحش :آشکار/ وظیفه ی روزی : روزی مقرر شده / وظیفه :جیره ،مقرری / منکر:زشت وناپسند/ خطا:لغزش / آرایه : باران رحمت ،خوان نعمت ،پرده ی ناموس :اضافه ی تشبیهی و هراضافه ی تشبیهی ازنظرآرایه های ادبی تشبیه است که درآن دورکن تشبیه وجود دارد 1- مشبه 2- مشبّه به مانند: باران رحمت که رحمت خدا به باران تشبیه شده است. / پرده دریدن : کنایه ازرسواکردن    /  3)خداوند به باد صبا گفته{5} تا سبزه و چمن را بگسترد و به ابر بهاری دستور داده تا گیاهان را در زمین پرورش دهد. به عنوان خلعت نوروزی، درختان را با برگ های سبز پوشانده و به مناسبت فرارسیدن فصل بهار، شکوفه ها را بر سر ِ شاخه های کوچک رویانده است{6}. شیره ی درخت انگور به واسطه ی قدرت او به شیرینی برگزیده تبدیل شده{7} و تخم بی ارزش خرما در اثر پرورش او، نخلی بلند شده است.  {8}/ دایه : شیردهنده / بنات: جمع بنت  دختران / نبات : گیاه / مهد:گهواره / خلعت : لباس فاخر/ قدوم :    آ مدن/ موسم :وقت/ ربیع:بهار/ عصاره :شیره فشرده / تاک:درخت انگور/ شهد: شیرینی وعسل / فایق:برگزیده/ باسق: بلند/ «را»درباران رحمت بی حسابش همه رارسیده .......حرف اضافه به معنی «به » است. / آرایه ها : فرّاش بادصبا، دایه ی ابربهاری ،بنات نبات ،مهدزمین ،اطفال شاخ ،قبای سبزورق ،کلاه شکوفه  اضافه ی تشبیهی هستند. /فرش زمرّدین : استعاره ازسبزه وچمن / خلعت نوروزی: استعاره از برگ وگل / استعاره:استعاره درلغت مصدرباب استفعال است یعنی عاریت خواستن لغتی را به جای لغت دیگری زیراشاعر دراستعاره ،واژه ای رابه علاقه ی مشابهت به جای واژه ی دیگری به کارمی برد. ودراصطلاح ادبی استعاره همان تشبیه است که درآن یکی ازطرفین تشبیه حذف می شود یا مشبّه حذف می شود یا مشبّهٌ به /مثال برای حذف مشبّه : مرابرف باریده برپرّ زاغ         نشایدچوبلبل تماشای باغ  / دراین بیت برف ااستعاره از موی سفید و پرّزاغ استعاره از موی سیاه /مثال برای حذف مشبّه ٌبه : چهره اش شکفت. یعنی چهره اش مانندگل شکفت. / ابر،باد،زمین ،نبات مراعات النظیر/ دایه ،مهد ،بنات ،بپرورد مراعات النظیر/ بیت: تمام پدیده های هستی در تلاش و تکاپو هستند/ تا تو روزی خود را به دست آوری و در عین حال از خداوند غافل نباشی. {9}ابر،باد،مه ،خورشیدوفلک : مراعات النظیر/ نان:مجاز ازرزق وروزی / کف:مجازازدست /بیت به آیه ی 33سوره ی ابراهیم وسخرّ لکم الشّمس والقمر دایبین ... تلمیح دارد. / بیت: همه ی پدیده ها به خاطر تو فرمانبردار هستند/ بنابراین از انصاف به دور است که مطیع خداوند نباشی.سرگشته :حیران ،سرگردان /فرمانبردار:مطیع / فرمان نبری : اطاعت نکنی /                           4  ) در حدیثی از سرور و مایه ی افتخار موجودات جهان و رحمتِ جهانیان{10} و برگزیده ی انسان ها و مایه ی کمال گردش روزگار یعنی محمّد مصطفی - که درود خداوند بر او و خاندانش باد- آمده است، /خبر:حدیث وروایت / کاینات :موجودات / رحمت عالمیان: مایه ی بخشش برجهانیان /صفوت :برگزیده/تتمّه : مایه ی کمال ،به جای مانده / دورزمان: گردش روزگار/ آرایه : رحمت عالمیان : تلمیح داردبه آیه ی شریفه ی« وما ارسلناک الّا رحمةٌللعالمین     بیت: او شفاعت کننده، فرمانروا، پیام آور، بخشنده،/ صاحب جمال، خوش اندام، خوش بو و دارای نشان پیامبری است.این بیت آرایه ی تنسیق الصفات دارد. (کلمات :قسیم ،جسیم ،بسیم وسیم جناس دارد./ ) بیت: به واسطه ی کمال خود به مرتبه ی بلند رسید و با جمال نورانی ِ خود تاریکی را برطرف کرد./ همه ی خوی ها و صفات او زیباست،{11} بر او و خاندانش درود بفرستید. مفهوم کلّی بیت : بلغ العلی بکماله .............یعنی پیامبر با علم ومعرفت خودجهل ونادانی رادورکرد. /بیت:امّتی که تو پشتیبان آن ها باشی، هیچ غمی ندارند/ همان گونه که آن کسی که نوح کشتیبان او باشد، از طوفان هیچ ترسی نخواهد داشت. / آرایه : دیوارامّت تشبیه دارد/ موج  ، بحر،نوح ،وکشتی بان مراعات النظیر/ مصراع دوّم تلمیح داردبه داستان حضرت نوح (ع)/                5) هر زمان که یکی از بندگان آشفته حال، به امید قبولی توبه دست به درگاه خداوند - بلندمرتبه و بزرگ- {12}بلند کند، خداوندِ بلندمرتبه به او توجّه نمی کند. بنده بار دیگر خداوند را می خواند و خداوند باز هم از او روی برمی گرداند. بارِ دیگر بنده با التماس و زاری، خداوند را می خواند. خداوند - پاک و بلندمرتبه- می فرماید: ای فرشتگانم، من از بنده ی خود شرم دارم و او جز من پناهی ندارد؛ پس آمرزیدمش. دعایش را اجابت کردم و امیدش را برآوردم زیرا از زیادیِ دعا و زاریِ بنده شرم می کنم.    / انابت:توبه /اجابت: پذیرش ،قبولی/ جلّ وعلی: بزرگ وبلندمرتبه / تضّرع:زاری کردن ،التماس کردن /اعراض: روی برگرداندن/ سبحان:پاک ومنزّه /پریشان روزگار:کنایه ازدرمانده وبیچاره/ دست به درگاه برداشتن: کنایه از رازونیازکردن/ دراونظرنکند: به اوتوجّهی نمی کند/ کلمات باز وبار جناس ناقص دارند./    بیت: بزرگواری و لطف خداوند را نگاه کن/ که بنده گناه کرده است ولی او شرمنده می شود.                                     6) گوشه نشینان کعبه ی عظمت خداوند به کوتاهی خود در عبادت اعتراف می کنند که: تو را آن چنان که شایستـه است، پرستش نکردیـم، و توصیـف کننـدگان زیـور ِ زیبایـی خداونـد، خـود را سـرگشتـه می داننـد و می گویند: تو را آن چنان که شایسته و سزاوار شناسایی توست، نشناخته ایم. عاکفان کعبه ی جلالش: گوشه نشینان کعبه ی شکوه وعظمت الهی / کعبه ی جلال: اضافه ی تشبیهی/ عاکف، کعبه وعبادت :مراعات النظیر/ معترف:اقرارکننده/ واصفان:توصیف کنندگان/ حلیه:زیور/ تحیّر :سرگردانی/ بیت: اگر کسی وصف خداوند را از من بپرسد/ چیزی نمی توانم بگویم زیرا انسان عاشق نمی تواند از خداوندِ بی نشان سخن گوید./حلیه ی جمال:اضافه ی تشبیهی/                                                                                                    بیت: عاشقان واقعی کشتگان معشوق خود هستند/ و همان گونه که از کشته شدگان صدایی برنمی آید، /{13} کلّ بیت تشبیه است :عاشقان :مشبّه/کشتگان:مشبّهٌ به /برنیایدزکشتگان آواز: وجه شبه/مصراع اول بیت فوق جمله ی سه جزیی و مصراع دوم جمله ی دوجزیی است                                                                                                                         7) یکی از عارفان در حالت تفکّر{14} عارفانه فرو رفته و در دریای کشف حقایق عرفانی غرق شده بود؛{15} وقتی که از این حالت بیرون آمد،{16} یکی از دوستان به او گفت: از این بوستان معرفت{17} الهی چه هدیه ای برای ما آوردی؟ صاحبدل:خدا شناس/ جیب: گریبان ،یقه / مراقبت:نگاه داشتن دل ازتوجّه به غیرحقّ /معاملت:کارواعمال عبادی/ کرامت:بخشش/ تحفه:هدیه/ بحرمکاشفت:اضافه ی تشبیهی /بوستان:استعاره ازعالم غیب ،معرفت الهی/                                                                    8 ) گفت: در نظر داشتم که وقتی به درخت معارف الهی رسیدم، دامنم را پر از گل (معرفت الهی) کنم و برای یاران هدیه ای بیاورم. وقتی رسیدم، حالت خوش حاصل از دریافت معارف الهی{18} مرا آن چنان مست کرد که از خـود بی خود شدم. /اصحاب:دوستان/ هدیه ی اصحاب را:برای هدیه به دوستان/ درخت گل :استعاره ازجلوه ی جمال الهی /دامن ازدست رفتن:کنایه ازخود بی خودشدن/ بوی گل مستم کرد: حس آمیزی دارد/ ضمیر«م » درگلم نقش مفعولی دارد چون «م » مربوط به کلمه ی مست می باشد که جابجایی ضمیرشکل گرفته است/ مست ودست :جناس ناقص دارند/ جمله ی بالابه مفهوم عبارت:واصفان حلیه ی جمالش به تحیّر منسوب که :ما عَرَفناکَ حقَّ مَعرِفَتِکَ نزدیک است./

بیت:ای بلبل(انسان عارف وعاشق )  راه و رسم واقعی عشق را از پروانه بیاموز/ زیرا سوخت و جان خود را در راه معشوق از دست داد امّا صدایی از او بلند نشد./آرایه ادبی / بلبل :استعاره ازعارف وعاشق حقیقی/ پروانه:تشخیص دارد/ مرغ ،سحروآواز:مراعات النظیر/بیت تلمیح داردبه این حدیث ازپیامبر: مَن عَرَفَ الله  کَلّ لِِِِِسانَهُ (کسی که خدا راشناخت زبانش کُند می شود)/ حرف « را »درجمله ی کان سوخته راجان شد فکّ اضافه است وجان نهاداست/ 

بیت: کسانی که ادّعا می کنند خداوند را شناخته اند در واقع هیچ خبری از او ندارند/ زیرا هر کس که خداوند را شناخت، خود بی نشان و ناپیدا شد./مدّعیان: ادعاکنندگان/ کان:مخفّف که آن/ / / / بیت فوق بااین سه بیت ارتباط معنایی دارد:                                                                                                  عاشقان کشتگان معشوقند                                برنیایدزکشتگان آواز       (سعدی )                                  آن که شدهم بیخبرهم بی اثر                        ازمیان جمله او داردخبر    (عطار)                                   هرکه را اسرار حق آموختند                                                 مُهر کردند ودهانش دوختند (مولوی)      

بیت: ای خداوندی که از خیال و سنجش و گمان و وهم/  {19}و از هر چه که درباره ی تو گفته اند و شنیده ایم و خوانده ایم، برتر هستی، /خیال:نیروی تخیّل وتصوّر/ قیاس:سنجش/ وهم:پنداروگمان نادرست/ خیال ،گمان،قیاس ووهم:مراعات النظیر(تناسب ) /

بیت:    مجلس{20} ذکر و سپاس تو تمام شد و عمر ما به پایان رسید/ ولی ما هنوز در آغاز توصیف تو مانده ایم.مفهوم کلّی بیت: یعنی تو وصف ناپذیر هستی / اول وآخر :تضاد دارند/