ادامه ی درس اول

ادامه ی درس اول

 افلاک، حریم بارگاهت  {21}                                                                                                         1) ای پیامبری که در شب معراج از آسمان هفتم گذشتی {22}/ و ای کسی که آسمان برین تکیه گاه توست. {24}/ سد ره :درختی است دربالای آسمان هفتم که آن را سدرة المنتهی گویند/ قبّه :عمارت گنبدی شکل / وی:وای کسی که / مصراع اول به آیه ی 14 سوره ی نجم تلمیح دارد :                              «عِندَ سِدرةِالمُنتَهی ...........»                                                                      

 افلاک، حریم بارگاهت  {21}                                                                                                         1) ای پیامبری که در شب معراج از آسمان هفتم گذشتی {22}/ و ای کسی که آسمان برین تکیه گاه توست. {24}/ سد ره :درختی است دربالای آسمان هفتم که آن را سدرة المنتهی گویند/ قبّه :عمارت گنبدی شکل / وی:وای کسی که / مصراع اول به آیه ی 14 سوره ی نجم تلمیح دارد :                              «عِندَ سِدرةِالمُنتَهی ...........»                                                                      

2) تو آن چنان بلندمقامی که گوشه ی کلاهت بالاتر و برتر از آسمان نهم است./طاق نهم: فلک الافلاک یا فلک نهم که برافلاک دیگر احاطه دارد. ( افلاک نه گانه که برتراز کره ی خاکی زمین قراردارند به ترتیب عبارتنداز:فلک  اول  قمر، فلک دوم عُطارِدکه دبیر فلک است فلک سوم  ،زُهره خنیاگرفلک، فلک چهارم شمس «خورشید» فلک پنجم  بهرام یامرّیخ ، فلک ششم مشتری یا اورمزد« ستاره ی سعد» فلک هفتم کیوان یازُحل « ستاره ی نحس »فلک هشتم فلک ثوابت که قدمامعتقدبودندتمامی ستارگان ثابت درآن جا قراردارند ،فلک نهم فلک الافلاک وازآن به بعدعرش وکرسی الهی است/    / رواق :پیشگاه خانه/                                                          3) هم عقل پیرو و مطیع و در خدمت توست/ و هم دین به تو پناه آورده است./ مفهوم کلّی:ای پیامبربرترازعقل وشرع هستی /دررکاب دویدن: کنایه ازخدمت وفرمانبرداری کردن / دویدن عقل وخزیدن شرع: تشخیص دارند/ «هم »پیوند      هم پایه سازاست                                            /   4) ماه همانند آویز ِ زینتی در گردن اسب توست {25}/ و شب نیز همانند رشته های سیاه حاشیه ی{26} پرچم توست.طاسک:آویز زینتی ازطلاونقره که به گردن اسب و...می آویختند/سمند:اسب زردتیزرو/ طرّه: دسته موی پیشانی واستعاره ازرشته های سیاه حاشیه ی پرچم/ تشبیه مه به طاسک گردن سمند وتشبیه  شب به طرّه ی  پرچم سیاه/ طاسک کلمه ی مشتق است (طاس +ک )                                                                                                                                          5) جبرئیل در درگاه تو اقامت دارد/ و آسمان ها حریم بارگاه تو هستند (آسمان ها تحت فرمان تواند)مفهوم کلّی : تومحورومرکزیت عالم آفرینش هستی / اشاره ی ظریف داردبه عبارت(لولاک لمّا خلقتُ الافلاک )                                                                                                                  6) آسمان با همه ی بلندی اش در برابر تو خوار و بی ارزش است/ و عقل با همه ی بزرگی اش در مقابل تو همانند کودکی حقیر و ناتوان است./ار مخفّف اگر/ رفیع:بلندمرتبه/ چرخ:استعاره ازآسمان/ تشبیه پنهان عقل به طفل و چرخ به خاک پا / خاک پای کسی بودن : کنایه ازبی ارزش بودن/ طفل راه بودن کنایه ازناتوان وبی تجربه بودن/

7) خداوند برای تکریم و بزرگداشت تو، به چهره ی زیبا و مبارکت سوگند خورده است./تعظیم: بزرگ داشت، بزرگی/ بیت تلمیح داردبه آیه ی 72 سوره ی حجر «لَعَمرُک اِنَّهُم سَکرَتِهِم یَعمَهون »

8) خداوند که عقل و خرد را نگهبان جان قرار داد/ بارها نام تو را در کنار نام خود آورده است./ رقیب:مراقب، نگهبان/ خرد:تشخیص/ بیت به آیه ی 55سوره ی مایده تلمیح دارد/ مصراع اول جمله ی چهارجزیی است :ایزد نهاد+ خرد مفعول + رقیب  مسند + کرد فعل =هرگاه فعل «کرد» درمعنای ساخت ونمود به کار رفته باشد جمله ی چهار جزیی خواهدساخت. /                                                                 

برخی دیگرازتوضیحا ت درباره ی این درس : (این بخش به طورمستقیم جهت اطلاع ازوبلاگ اینترنتی انتخاب شده است. )

-[1][1]   عزَّ و جلَّ : مركب از دو فعل ماضی است كه حالت صفت پیدا كرده است.

[1][2]- این جمله را اشاره به این آیه شریفه دانسته اند :سوره حجرات(49) آیه ی 13 : گرامی ترین شما در نزد خدا پرهیزگارترین شماست.

[2][3] - اشاره است به سوره ی ابراهیم (14) آیه ی 7 : «اگر سپاس بگزارید بر نعمت شما می افزایم» . همچنین با بیت زیر از مولانا ارتباط معنایی دارد :

 شكر نعمت نعمتت افزون كند            كفر ، نعمت از كفت بیرون كند

[3][4]  - سوره سبا (34)آیه ی 13

[4][5]  - باد مشرق (صبا) به فراش (= فرش گستر )تشبیه شده است.

[5][6]  - قبای سبز ورق :جامه ی سبز رنگ از برگ . به این صورت سبز صفت قبا و نمودار رنگ آن است . صورت دیگر (سبز ورق )كه سبز را صفت پیشین ورق می شمارند نیز صحیح است.اما صورت اول ترجیح دارد . (به نقل از دكتر غلامحسین یوسفی

[6][7]  - شهد فایق: شهد : عسل با موم ، عسل . فایق : برگزیده ، بهترین از هر چیزی ؛ بر روی هم یعنی عسل برگزیده ؛درمان بخش (با توجه به سوره نحل (16) آیه های 68-69)

[7][8]  - نخل باسق : مقتبس از سوره ی ق (50)آیه 10 : والنخل باسقات

[8][9]  - اشاره به مفهوم سوره ی ابراهیم (14) آیه ی 33: و خورشید و ماه را از برای شما پیوسته مسخر كرد

[9][10]  - رحمت عالمیان اشاره است به سوره انبیا (21) آیه ی 107 : و تورا نفرستادیم مگر به صورت رحمتی برای عالمیان

[10][11]  - قسمت اخیر مبتی است بر این جزء از آیه ی شریفه : یا ایها الذین آمنوا صلوا علیه ...؛سوره ی احزاب (33) آیه 56

[11][12]  - جلَّ و علا : دو فعل ماضی است كه در اینجا به صورت صفت به كار رفته است

[12][13]  - ارتباط مفهومی دارد با این بیت ها از بوستان:

وگر سالكی محرم راز گشت                           ببندند بر وی در بازگشت

كسی را در این بزم ساغر دهند                       كه داروی بی هوشی اش در دهند

كسی ره سوی گنج قارون نبرد                       وگر برد ره باز بیرون نبرد

[13][14]  - مراقبت: در لغت یعنی نگاهبانی ودر اصطلاح تصوف به معنی نگاه داشتن دل است از توجه به غیر حق و یقین داشتن بنده به این كه خداوند در همه ی احوال عالم بر ضمیر اوست

[14][15]  - مكاشفت: در اصطلاح تصوف یعنی پی بردن روح عارف به حقایق و علامت آن را دوام تحیر در كنه عظمت خداوند دانسته اند

[15][16]   -معاملت: در لغت یعنی سوداگری ،داد و ستد ولی در اصطلاح صوفیه یعنی اعمال عبادی و صورت ریاضت

[16][17]   -بوستان :گلزار معرفت ، اشاره است به حالت بی خودی كه به عارف دست داده بود

[17][18]  - منظور از بوی گل حالت خوش حاصل از دریافت معارف الهی است

[18][19]  - خیال ، قیاس ، وهم : خیال : قوه ی تخیل و تصور ؛ قیاس : اندازه گرفتن و سنجیدن دو چیز با یكدیگر . اصطلاح منطقی نیز هست  و آن گفتاری است شامل دو قضیه كه تسلیم به آن مستلزم تسلیم به قولی دیگر باشد . نظیر : « هر انسان حیوان است » و « هر حیوان جسم است » نتیجه : « هر انسان جسم است » . وهم : پنداشتن ،پندار ، گمان نادرست.

[19][20]  - مجلس : جای نشستن ، مجمعی برای درس و وعظ و نیز آن چه در چنین مجمعی به صورت وعظ و امثال آن گفته شود . از این رو « مجلس گفتن » كنایه از « وعظ كردن » به كار رفته است . در این جا همان معنی مجمع و سخنانی كه در آن گفته می شود مقصود را می رساند؛ در عین حال نوشته اند : « مراد سعدی از تمام گشتن مجلس ، به پایان رسیدن خطبه ی آغاز كتاب است كه با حمد و شكر الهی آغاز شده است . اما باید در نظر داشت كه سخن از به آخر رسیدن عمر است و محدود كردن مجلس به خطبه ی آغاز كتاب از وسعت مفهوم كلام می كاهد .

[20][21] - قالب این شعر تركیب بند است . تركیب بند شعری است چند بخشی كه هر بخش آن از نظر قافیه و درون مایه همانند قصیده و غزل است . این بخش ها را بیت مصرع متفاوت و نامكرری به هم می پیوندد .

[21][22]  - سدرةالمنتهی. ] س ِ رَ تـُل مُ تَ ها [ )اخ (درخت كنار است بر فلك هفتم كه منتهای اعمال مردم و نهایت رسیدن علم خلق و منتهای رسیدن جبرئیل علیه السلام است و هیچ كس از آن نگذشته مگر پیغمبر(ص).

بهمت ورای خرد شد كه دل را               جز این سدرةالمنتهایی نیابی.       خاقانی.

گرش دام از چنگ شهوت رها              كنی رفت تا سدرةالمنتهی.            سعدی.

چو از خویشتن بازپرداختی                  مكان سدرةالمنتهی ساختی.         نزاری قهستانی (دستورنامه(.

[22][23]  - قدما به نه آسمان(فلك) معتقد بودند« و آن عبارت است از فلك قمر (ماه) كه فلك اول است و فلك عطارد (تیر) كه فلك دوم است و فلك زهره (ناهید) كه فلك سیم است و فلك شمس (مهر) كه فلك چهارم است. و فلك مریخ (بهرام)كه فلك پنجم است و فلك مشتری (برجیس) كه فلك ششم است و فلك زحل( كیوان) كه فلك هفتم است و فلك ثوابت كه فلك هشتم و فلك اطلس یا فلك الافلاك كه فلك نهم است.»

[23][24]  - عرش : تخت رب العالمین كه تعریفش كرده نشود و كیفیت آن و بیان حد آن در شرع جایز نباشد. و گویند یاقوت سرخ است كه از نور حق تعالی می درخشد. (از منتهی الارب) آسمانی كه بالای همه آسمانها باشد. (ناظم الاطباء). جسم محیط به عالم را كه فلك الافلاك باشد عرش گویند. و فلك ثوابت را كرسی نامند. (فرهنگ علوم عقلی). فلك الافلاك را در اصطلاح شرع عرش گویند‚ و در اصطلاح حكما فلك الافلاك نامیده میشود. (از كشاف اصطلاحات الفنون). آن جسم كه محیط بر جمیع اجسام است. و بسبب ارتفاعش بدین نام خوانده شده است و یا بجهت تشبیه به تخت پادشاه است در جایگزین شدن بر آن هنگام حكم. و احكام قضا و قدر خداوند از آنجا نازل شده است. و بدانجا نه صورت و نه جسم یافت شود. (از تعریفات جرجانی). فلك الافلاك. منبر نه پایه. بام بدیع. بام رفیع. بام رواق. بحر وسیع. چرخ فلك. چرخ اطلس. چرخ برین.(آنندراج). فلك اعظم. فلك اطلس. (یادداشت مرحوم دهخدا). آسمان نهم. گرزمان و پژ آسمان. تهم. تهمتن. خاوند. محدد الجهات. (ناظم الاطباء)لا و یحمل عرش ربك فوقهم یومئذ ثمانیة )قرآن 69/17(; و در آنروز هشت فریشته عرش پروردگار ترا به بالای خود بردارند. وهوالذی خلق السماوات و الارض فی ستة ایام و كان عرشه علی الماء)قرآن 11/                  7(; اوست كه آسمانها و زمین را در شش روز آفرید وعرش او بر آب بود. الذین یحملون العرش و من حوله یسبحون بحمدربهم. )قرآن 40/7(; آنان كه عرش را حمل می كنند و آنانكه پیرامون آنند

به ستایش پروردگار خود تسبیح می كنند. ان ربكم الله الذی خلق السماوات والارض فی ستة ایام ثم استوی علی العرش. )قرآن 7/54(;پروردگار شما خدائی است كه آسمانها و زمین را در شش روز آفریدسپس بر عرش مستوی شد و قرار گرفت.

خدای عرش جهان را چنین نهاد نهاد                كه گاه مردم از او شادمان و گه ناشاد.           كسائی.

ز خاشاك ناچیز تا عرش راست                               سراسر به هستی یزدان گواست.                   فردوسی.

زان نفس استوی زنند علی العرش                       كز بر عرش آمد استوای صفاهان.                                                                                     خاقانی شعر و عرش و شرع از هم خاستند           هر دو عالم زین سه حرف آراستند.                     عطار

- || )اصطلاح عرفا( عرش محل استقرار اسماء مقید الهی است. و آسمان را عرش گویند. و فلك الافلاك را نیز عرش گویند. و نفس كلیه را كه محیط است بر اشیاء بر وجه تفصیل‚ عرش كریم و لوح قدر و لوح محفوظ و كتاب مبین و ورقاء و زمرد و یاقوت حمراء نامند. (فرهنگ مصطلحات عرفا). || در تداول فارسی‚ از آن آسمان اراده كنند. مقابل فرش كه از آن دنیا یا زمین خواهند. (یادداشت مرحوم دهخدا(.

[24][25]  - طاسك: مصغر طاس است. طاس خرد. || در بازی نرد كعب‚ كعبة‚ هر دو طاس نرد. كعبتین. رجوع به طاس شود:

نقش از طا سك زر چون همه شش می آید

از چه معنی است فرومانده به شش در نرد  .(                      سلمان ساوجی.)

|| مرادف طاس در معانی آویزهای طلا  و نقره و اسباب زینت و حقه سیم كه آنها را از رایت و           بر گستوان و گردن اسب و مانند اینها درمی آویخته اند:

به همه ملك زمین ز آنكه فرو نارد سر          مه چه رایت او گشته فلك سا بینی

طا سك رایت مشكین سلبش را كه ز دور     چون مه بدر فراز شب یلدا بینی.         اثیرالدین اومانی.

تیغ را گر آب دادندی ز لطفت در وغا )شوروغوغا)      آب حیوان ریختی در طاسك برگستوان.       سیف اسفرنگ.

مه طاسك گردن سمندت                       شب طره گیسوی سیاهت.         جمال الدین عبدالرزاق.

[25][26] - طرة:  كرانه جامه كه پرزه ندارد. (منتهی الارب). || كرانه وادی. كرانه جوی. كرانه و طرف هر چیزی. (منتهی الارب) حاشیه :

اوصاف طره های عمایم بود همه               هر جا كه ذكر طره طرار می كنم.    نظام قاری

دارم بسی ز ریشه پوشی خیالها                 یابم ز عقد طره دستار حالها            نظام قاری

|| موی پیشانی. موی صف كرده بر پیشانی. (منتهی الارب). طره جبین.ناصیه. و به معنی زلف و موی پیشانی‚ مرادف ناصیه‚ و فارسی ان بمعنی زلف و كاكل نیز استعمال نمایند‚ لكن از بعضی اشعار‚ طره غیرزلف استعمال می شود. ملا طغرا بمعنی دوم آورده: ا